Lëvizja Nacionalçlirimtare dhe komunistët

Ka një gënjeshtër të rehatshme që propaganda zyrtare e dyzet viteve e përsëriti pa pushim: se Lëvizja Nacionalçlirimtare ishte një dhe e njëjtë gjë me Partinë Komuniste, dhe se kjo parti i fali Shqipërisë lirinë. E vërteta është më e ndërlikuar, dhe — siç ndodh shpesh në historinë tonë — më e hidhur. Lëvizja Nacionalçlirimtare ishte një lëvizje e gjerë, e ndershme në zanafillë, e mbushur me djem fshatarë e qytetarë që morën pushkën kundër pushtuesit. Por ajo u kap, ngadalë dhe me mjeshtëri, nga një grusht njerëzish të organizuar mirë e të drejtuar nga jashtë. Të rrëfesh këtë histori pa heroizëm të rremë e pa mohim është detyra e parë e ndershmërisë sonë.

Lindja e një partie nën hijen e huaj

Komunizmi shqiptar nuk lindi nga toka shqiptare — lindi me ndihmesë të huaj. Më 8 nëntor 1941, në Tiranë, grupet e vogla e të përçara komuniste (ai i Korçës, i Shkodrës, "Zjarri") u bashkuan në Partinë Komuniste të Shqipërisë. Bashkimin nuk e bënë vetë: e ndërmjetësuan dy emisarë të Partisë Komuniste të Jugosllavisë, Miladin Popoviçi dhe Dushan Mugosha, të dërguar nga Beogradi pikërisht për t'u dhënë fund grindjeve fraksioniste dhe për të vendosur disiplinën e drejtimin ideologjik. Sekretar i parë u zgjodh një mësues i ri nga Gjirokastra, Enver Hoxha. Le ta themi qartë, sepse zyra e censurës do ta kishte fshirë: partia që do të sundonte Shqipërinë për gjysmë shekulli u krijua me ndihmën, nën mbikëqyrjen dhe sipas vizionit të kamaradëve serbo-malazezë. Kjo varësi nuk ishte hollësi — ishte mëkati origjinal që do të paguhej me Kosovën.

Peza: fronti i gjerë dhe grackat e tij

Më 16 shtator 1942, në fshatin Pezë afër Tiranës, u mblodh konferenca që krijoi Frontin Nacionalçlirimtar. Dhe këtu duhet të jemi të drejtë: Peza nuk ishte tubim partie. Atje u ulën bashkë komunistë e nacionalistë, fetarë e laikë, myslimanë e të krishterë — Myslim Peza, Abaz Kupi, Baba Faja, Ndoc Çoba, krahas Enver Hoxhës e Nako Spirut. Ishte një moment i bukur i bashkimit shqiptar kundër fashizmit, pjesë e gjerë e rezistencës antifashiste shqiptare që e nderon kombin. Por brenda këtij fronti të gjerë vepronte një bërthamë e fortë, e disiplinuar, me një synim që e tejkalonte çlirimin: pushtetin. Komunistët ishin pakicë në numër, por shumicë në organizim. Kush kontrollon aparatin, kontrollon lëvizjen — këtë mësim leninist e zbatuan me përpikëri.

Mukje: plaga që s'shërohet

Provoja erdhi në gusht 1943. Në fshatin Mukaj, afër Krujës, përfaqësues të Lëvizjes Nacionalçlirimtare dhe të Ballit Kombëtar nënshkruan një marrëveshje historike: të luftonin bashkë dhe — kjo është thelbi — të kërkonin një Shqipëri etnike, me Kosovën brenda kufijve të saj. Për një çast, dy krahët e rezistencës shqiptare ranë dakord për atë që çdo shqiptar e ndien në palcë: se Kosova është Shqipëri.

Marrëveshja zgjati vetëm pak ditë. Përfaqësuesi jugosllav pranë komunistëve shqiptarë, Svetozar Vukmanoviç-Tempo, e dënoi menjëherë dhe urdhëroi që të hidhej poshtë. Komunistët shqiptarë u bindën. E prishën Mukjen me urdhër të huaj, sepse Beogradi e donte Kosovën brenda Jugosllavisë së ardhshme, dhe partia që e kishte zanafillën te Beogradi nuk mund t'i thoshte jo. Ky është momenti ku ndershmëria na detyron të mos zbukurojmë asgjë: drejtuesit komunistë shqiptarë zgjodhën besnikërinë ndaj një ideologjie e ndaj një fuqie të huaj para tërësisë së trojeve shqiptare. Pas Mukjes, fronti u përça, vendi rrëshqiti drejt luftës civile, dhe Kosova mbeti — siç ishte lënë qysh pas vitit 1913 — jashtë trungut amë.

Nga lëvizje në ushtri, nga ushtri në pushtet

Pas Mukjes, komunistët e shndërruan Lëvizjen Nacionalçlirimtare në instrumentin e tyre të padiskutueshëm. U ngrit Ushtria Nacionalçlirimtare me shtab të përgjithshëm; brigadat partizane u shtuan; çdo organ drejtues u mbush me kuadro partie. Lëvizja ende luftonte trimërisht kundër italianëve e gjermanëve — dhe ajo trimëri ishte e vërtetë, gjaku i atyre djemve ishte i pastër. Por kontrolli politik tashmë ishte i prerë.

Kurora u vendos në Kongresin e Përmetit, më 24 maj 1944. Atje, 188 delegatë krijuan Këshillin Antifashist Nacionalçlirimtar — parlamentin de fakto të Shqipërisë së re — dhe Enver Hoxha u shpall kryetar i Komitetit Antifashist dhe komandant i përgjithshëm. Lëvizja e gjerë e Pezës tashmë kishte një zot të vetëm. Rruga drejt çlirimit të vitit 1944 ishte njëkohësisht rruga drejt marrjes së plotë të pushtetit nga një parti e vetme. Shqipëria do të dilte e lirë nga pushtuesi dhe menjëherë do të binte nën një robëri tjetër, të brendshme këtë radhë.

Bilanci i ndershëm

Si ta gjykojmë, pra, Lëvizjen Nacionalçlirimtare? Konica do të thoshte: pa naivitet dhe pa urrejtje. Lufta për çlirimin nga fashizmi qe e drejtë dhe e lavdishme; mijëra shqiptarë dhanë jetën për të, dhe kujtimi i tyre nuk i përket asnjë partie. Por lëvizja u rrëmbye nga një minorancë e disiplinuar që i vuri synimet e veta të pushtetit — dhe besnikërinë ndaj Beogradit e Moskës — mbi interesin kombëtar. Mukja është dëshmia që s'fshihet: kur u desh të zgjidhej midis Kosovës dhe ideologjisë, partia zgjodhi ideologjinë. Çlirimi erdhi; liria jo. Ajo do të priste dyzet vjet të tjerë, dhe Kosova do të priste edhe më gjatë rrugën e saj të gjatë drejt lirisë.

Burimet:

• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Hurst & Co., 1999).
• Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris).
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat "Communist Party of Albania", "National Liberation Movement", "Peza Conference", "Mukje Agreement".
• Encyclopædia Britannica, "Enver Hoxha" dhe "Albania: World War II".
• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century, Vol. II: Albania in Occupation and War, 1939–45.

— Redaksia ZHURMA