Partia Socialdemokrate (1943): rrjeti demokratik që u shtyp në lindje

Në vjeshtën e vitit 1943 — ndërsa lufta ende digjte Evropën dhe fati i Shqipërisë varej nga forca të armatosura që matnin njëra-tjetrën në male — një grup i vogël intelektualësh vendosi të bënte diçka të pazakontë për kohën: jo të merrte pushkën, por të themelonte një parti. E quajtën Partia Socialdemokrate e Shqipërisë. Nismëtare e saj ishte Musine Kokalari — shkrimtarja e parë e letërsisë shqipe — dhe programi që doli nga penda e saj kërkonte atë që asnjë fraksion i armatosur nuk e vinte në qendër: zgjedhje të lira, shumëpartizëm, të drejta të njeriut dhe shtet ligjor. Ishte një rrjet demokratik i lindur në çastin më të papërshtatshëm, dhe pikërisht për këtë u shtyp në lindje.

Themelimi: një parti e intelektualëve (1943)

Partia nuk lindi nga një ushtri, por nga një tryezë. Rreth Kokalarit u mblodhën emra të botës intelektuale shqiptare: juristi, dramaturgu e publicisti Mit'hat Araniti; avokati Skënder Muço; kritiku letrar Isuf Luzaj; dhe gjuhëtari Selman Riza. Ata nuk përfaqësonin një krahinë a një klan, por një ide — se Shqipëria e pasluftës mund të ndërtohej mbi institucione qytetare, jo mbi hegjemoninë e një force të vetme. Në një skenë politike ku Fronti Nacionalçlirimtar dhe Balli Kombëtar matnin fuqinë me armë, socialdemokratët zgjodhën armën e rrezikshme të fjalës.

«Zëri i Lirisë»

Organi i partisë qe gazeta «Zëri i Lirisë», numri i parë i së cilës doli më 1 janar 1944. Gjatë jetës së shkurtër të partisë u botuan gjashtë numra — një zë i vogël shtypi në një vend ku shtypi po bëhej gjithnjë e më shumë monopol i një ideologjie të vetme. Vetë emri ishte një program: në një kohë kur "liria" po kthehej në parullë të armatosur, socialdemokratët këmbëngulnin se liria nënkuptonte shumësi zërash, jo një zë të vetëm të imponuar.

Programi: demokraci mbi nacionalizëm

Programi i plotë i partisë u botua në shkurt të vitit 1944. Ai mbështetej pjesërisht te Dekalogu i Ballit Kombëtar, por zhvendoste peshën: aty ku programet e tjera theksonin nacionalizmin dhe qëndrimet social-populiste, socialdemokratët vinin në qendër demokracinë, të drejtat e njeriut, nacionalizmin qytetar dhe sundimin e ligjit. Ishte një dokument që lidhte lirinë politike me drejtësinë shoqërore — një sintezë evropiane perëndimore e sjellë në një vend ku, brenda pak muajsh, çdo alternativë ndaj partisë-shtet do të quhej tradhti.

Shtypja: 23 janar 1946

Fitorja e forcave komuniste në nëntor 1944 e la partinë pa hapësirë. Kur regjimi i ri organizoi zgjedhjet e dhjetorit 1945, opozita — përfshirë socialdemokratët — nënshkroi një notë që kërkonte shtyrjen e votimit dhe monitorim ndërkombëtar; e refuzuar, ajo u përdor më pas si provë "armiqësie". Vala e arrestimeve goditi rreth 37 veprimtarë të opozitës. Kokalari u arrestua më 23 janar 1946. Ç'kishte qenë një parti idesh u trajtua tashmë si komplot: anëtarët e saj u çuan përpara Gjykatës Ushtarake të Tiranës.

Gjyqi dhe heshtja

Procesi u zhvillua në verën e vitit 1946, në një sallë kinemaje të kthyer në gjykatë. Kokalari, e akuzuar si "saboto­re dhe armike e popullit", nuk u la ta mbaronte mbrojtjen që kishte përgatitur; fjalët e saj të fundit mbetën një kërkesë e thjeshtë për zgjedhje shumëpartiake. Dënimi qe i rëndë, edhe pse burimet nuk pajtohen për shifrën e saktë: arkivi i Institutit Musine Kokalari flet për 35 vjet burg, nga të cilat ajo vuajti rreth 16; burime të tjera japin 30 vjet, të reduktuara më pas në 20. Pas burgut erdhi internimi: në vitin 1962 ajo u dërgua në Rrëshen, ku e detyruan të bënte punë të rënda ndërtimi nën mbikëqyrjen e sigurimit të shtetit. Vdiq në gusht 1983, nga një kancer i diagnostikuar që në 1980 e i lënë pa trajtim. Shokët e saj të partisë u shpërndanë nëpër burgje, pushkatime dhe internime; disa emra u fshinë krejt nga kujtesa publike për dekada.

Rrjeti që nuk u lejua të ngrihej

Partia Socialdemokrate e 1943-shit jetoi më pak se tre vjet dhe nuk fitoi kurrë as edhe një zgjedhje. Por rëndësia e saj nuk matet me pushtet: ajo dëshmon se, në çastin e themelimit të Shqipërisë së re, ekzistonte një rrjet i vetëdijshëm intelektualësh — shkrimtare, avokatë, një gjuhëtar — që kërkonte një rrugë demokratike e pluraliste, jo diktaturën e një partie të vetme. Ky rrjet nuk u mund nga argumentet; u mund nga burgu. Fati i tij përngjan me atë të një brezi të tërë të shtypur nga i njëjti regjim — nga filozofi Arshi Pipa, te frati Anton Harapi i ekzekutuar po në atë valë të 1946-s, deri te muret e Burgut të Burrelit dhe të Spaçit, ku fjala e lirë u dënua si krim. Restaurimi i kujtesës së tyre — pas 1990-s Kokalari u njoh si "Martire e Demokracisë" dhe në 2024 iu hap një muze — nuk është nostalgji: është pranim se demokracia shqiptare kishte një zanafillë të hershme, të mundur me dhunë, por jo të harruar.