Skënder Muço: avokati që themeloi socialdemokracinë e parë shqiptare

Skënder Muço (Tragjas, Vlorë, 1904 — Bubullimë, Lushnjë, 10 gusht 1944) ishte avokat, kryetar i Ballit Kombëtar për Vlorën dhe një nga themeluesit e Partisë Social-Demokrate — partisë së parë socialdemokrate në historinë e Shqipërisë. Njeri i formuar mes Kalabrisë arbëreshe dhe universiteteve italiane, ai i besoi një ideje që në vitin 1943 tingëllonte gati e pamundur: se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte liri e zgjedhje të lira, jo një diktaturë të re. Për këtë besim pagoi me jetën në një pritë të gushtit 1944 — dhe, pas vdekjes, me diçka po aq të rëndë: me gjysmë shekulli heshtjeje, gjatë të cilit emri i tij u fshi nga kujtesa zyrtare ose u ngjyros me damkën «kolaboracionist».

Nga Tragjasi te Bologna

Lindi më 1904 në Tragjas, fshatin malor mbi Vlorë, në një familje me rrënjë atdhetare. I ati, Dauti, ishte veprimtar i lëvizjes kombëtare; xhaxhai i tij, Alem Tragjasi, kishte marrë pjesë në ngjarjet e mëdha të Vlorës në kohën e Pavarësisë. Nga kjo trashëgimi Muço trashëgoi një ndjenjë të hershme përkatësie kombëtare. Arsimin fillestar e mori te kolegji shqiptar i Shën Mitër Koronës (San Demetrio Corone) në Kalabri — po ai institucion arbëresh nga i cili kishin dalë breza rilindësish — dhe më pas mbaroi drejtësinë në Universitetin prestigjioz të Bolonjës. Nga ky formim i dyfishtë, mes botës arbëreshe dhe kulturës juridike italiane, doli një njeri që e mendonte çështjen shqiptare me logjikën e së drejtës, jo të armës.

Kryengritës kundër monarkisë

Kthimi në atdhe e futi menjëherë në konflikt me pushtetin. Në vitin 1932 u arrestua si anëtar i «Lëvizjes së Vlorës», një organizatë kundërmonarkiste që synonte rrëzimin e Ahmet Zogut, krah figurash si Hasan Dosti dhe Hysni Lepenica. Gjyqi e dënoi me vdekje; vetëm presioni publik e detyroi qeverinë t'ia zbuste dënimin. Ky episod tregon një konstante të jetës së tij: Muço nuk qëndroi kurrë në anën e pushtetit të radhës, por gjithnjë në atë të opozitës kundër tij — qoftë kundër Zogut, qoftë kundër pushtimit fashist, qoftë, në fund, kundër diktaturës komuniste që po vinte.

«Shqiponja» e Vlorës

Kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë, Muço u rreshtua në rezistencën kombëtare. Në fund të nëntorit 1942, bashkë me oficerin Hysni Lepenica, ngriti në Vlorë batalionin e parë të Ballit Kombëtar — «Shqiponjën». Së shpejti u bë kreu i Ballit Kombëtar për zonën e Vlorës dhe anëtar i këshillit të tij drejtues, duke marrë pjesë në bisedimet e Pezës dhe të Labinotit që kërkonin — pa arritur — një front të përbashkët të gjithë rezistencës shqiptare. Por vija ndarëse mes Ballit nacionalist dhe Lëvizjes Nacionalçlirimtare komuniste u thellua pas shembjes së Marrëveshjes së Mukjes (gusht 1943), duke i kthyer dy krahët e rezistencës në kundërshtarë të armatosur — një luftë e brendshme, pasojat e së cilës do t'i rëndonin edhe mbi kujtesën e Muços.

Bashkëthemelues i demokracisë

Kontributi më largpamës i Muços nuk ishte ushtarak, por politik. Në vitin 1943, mes një grushti intelektualësh që besonin në një Shqipëri shumëpartiake, ai qëndroi ndër themeluesit e Partisë Social-Demokrate — krah shkrimtares Musine Kokalari, gjuhëtarit Selman Riza, dramaturgut Mit'hat Araniti dhe kritikut letrar Isuf Luzaj. Partia botoi gazetën Zëri i Lirisë, e cila nxori gjashtë numra që nga fillimi i vitit 1944. Programi i shkurtër i shkurtit 1944 shpallte se «liria politike dhe drejtësia shoqërore» ishin koncepte të pandashme: kërkonte zgjedhje demokratike me alternim pushteti, të drejta të njeriut, shtet të së drejtës mbi çdo nacionalizëm, madje edhe një konfederatë ballkanike. Në një Evropë ku komunizmi po mbyllte grushtin, ky ishte një program guximtar — dhe, siç do ta tregonte historia, vdekjeprurës për ata që e ngritën.

Prita e gushtit 1944

Më 7 gusht 1944, teksa udhëtonte drejt Vlorës bashkë me dy shokë të tjerë, Yzeir Ismailin dhe Zako Mezinin, Skënder Muço u kap nga forcat gjermane. Tri ditë më vonë, më 10 gusht, u gjet i ekzekutuar buzë rrugës afër fshatit Bubullimë të Lushnjës, me duar e këmbë të lidhura, bashkë me shokët. Rrethanat e sakta të vdekjes së tij mbeten të diskutuara — një «mister» rreth të cilit historianët kanë shkruar gjatë — por fakti themelor qëndron: nacionalisti që kishte ndërtuar batalionin e parë antifashist të Vlorës u vra në pushtim, në moshën dyzet vjeç.

Dëshmor apo «kolaboracionist»? Heshtja dhe kthimi

Këtu nis pjesa më e dhimbshme e historisë së Muços — jo vdekja, por ajo që i ndodhi emrit të tij pas saj. Historiografia zyrtare e regjimit komunist e fshiu Ballin Kombëtar në bllok si «tradhtar e kolaboracionist», dhe me të edhe Muçon: një figurë të tërë e reduktoi në një damkë. Për dekada me radhë emri i tij nuk mund të përmendej ndryshe. Vetëm pas vitit 1991 nisi një rivlerësim — historianë si Uran Butka e ngritën pyetjen drejtpërdrejt me titullin «Dëshmorë apo kolaboracionistë?», duke kërkuar që figurat e Ballit të gjykohen me dokumentin në dorë, jo me klishenë e trashëguar. Zhurma nuk e mbyll debatin me një fjalë: bashkëpunimi i disa krahëve të Ballit me okupatorin gjerman kundër komunistëve, pas Mukjes, është pjesë reale e historisë sonë dhe nuk fshihet. Por po aq reale është edhe kjo: Skënder Muçon e kapën dhe e vranë vetë gjermanët, jo aleatët e tij të supozuar — dhe programi që la pas nuk fliste për nënshtrim, por për zgjedhje të lira, të drejta të njeriut e shtet ligjor. Ai është, mbi çdo gjë tjetër, dëshmi e një rruge të tretë shqiptare mes dy totalitarizmave — një rrugë që humbi, por që nuk duhej të harrohej.