Ethem Haxhiademi: shtatë tragjedi në vargje, pastaj një emër i fshirë në Burrel

Në një dhomë studenti në Berlin, më 1924, një djalë nga Elbasani që studionte shkenca politike mbaroi një tragjedi në vargje për Uliksin. Nuk kishte teatër kombëtar që ta vinte në skenë, nuk kishte publik të mësuar me pesë akte e me kor, nuk kishte as një traditë ku të mbështetej: letrat shqipe kishin poezi, kishin publicistikë, kishin komedi qytetare — dramën e madhe klasike, në formën e saj të plotë, nuk e kishin. Në katërmbëdhjetë vitet që pasuan, Ethem Haxhiademi shkroi shtatë të tilla. Pastaj, për më se katër dekada, emri i tij nuk u shqiptua në asnjë klasë shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Midis 1924 dhe 1938 Haxhiademi shkroi shtatë tragjedi në vargje — e vetmja vepër e përmasave klasike në letrat shqipe të kohës, me subjekte nga mitologjia greke, nga Bibla dhe nga historia shqiptare.
• Më 1947 u dënua me vdekje; dënimi u zbut pas një ndërhyrjeje që burimet i atribuojnë Aleksandër Xhuvanit, dhe ai vdiq në burgun e Burrelit më 17 mars 1965.
• Deri më 1990 ai qe «një emër i mallkuar»: veprat nuk qarkulluan dhe nuk u mësuan në shkollë; ribotimi dhe rileximi i tyre nisën vetëm pas rënies së diktaturës.

Nga Normalja e Elbasanit në Berlin

Haxhiademi — emri i tij shkruhet edhe Et'hem — lindi në Elbasan më 8 mars 1902, në një qytet që në atë brez ishte fabrika e mësuesve të Shqipërisë. Ishte ndër nxënësit e Normales së Elbasanit, shkollës që nga 1909-a nxori radhë pas radhe arsimtarë për një vend që sapo kishte fituar të drejtën të shkruante gjuhën e vet lirshëm. Më 1919 e dërguan në Lece të Italisë për t'u përgatitur për gjimnaz; klasat e sipërme e maturën i kreu në Tirol të Austrisë; më 1924 ishte student i shkencave politike në Berlin.

Ky itinerar — Elbasan, Lece, Tirol, Berlin — ka rëndësi për të kuptuar se çfarë shkroi. Haxhiademi nuk e mori formën klasike nga një modë letrare shqiptare, sepse e tillë nuk kishte. E mori drejtpërdrejt nga gjimnazi gjermanofon, ku Sofokliu dhe Shileri lexohen si gramatikë e mendimit, dhe e ktheu në shqip si detyrë: t'i jepte gjuhës së vet zhanrin që i mungonte. Është saktësisht e njëjta lëvizje që Fan Noli bëri më 1916 duke përkthyer «Othellon» — vetëm se Noli importoi një kryevepër, kurse Haxhiademi provoi të shkruante një.

Shtatë tragjedi: forma klasike si zgjedhje, jo si imitim

Tri të parat u shkruan larg atdheut e në atdhe njëherësh: «Ulisi» në Berlin më 1924, «Akili» më 1926, «Aleksandri» në Lushnjë më 1928. Të tria u nxorën bashkë në vëllimin «Tri tragjedi», që del më 1931 — arsyeja pse një pjesë e burimeve i datojnë të treja në 1931-shin, kur në të vërtetë ky është viti i botimit, jo i shkrimit. Pastaj vijnë «Pirrua» (1934), «Skënderbeu» (1935), «Diomedi» (1936) dhe «Abeli» (1938; disa burime e jepnin 1939). Më 1939 botoi edhe vëllimin poetik «Lyra», dhjetë poezi, dhe përktheu Bukolikat e Virgjilit.

Forma është klasike me vetëdije: vargu, monologu i lartë, korja, njësia e veprimit, ligjërimi që argumenton para se të prekë. Studiuesi i teatrit Josif Papagjoni e shkruan se te Haxhiademi «e moçmja i flet të sotshmes» — antikiteti nuk është dekor arkeologjik, është mënyra e vetme e sigurt për të folur në vitet '30 për pushtetin, për trashëgiminë, për besnikërinë e për shtetin. Subjektet vijnë nga oborret mbretërore të antikitetit, nga mitologjia greke dhe biblike, nga mesjeta dhe shekulli XV, dhe nga mbretërit ilirë e shqiptarë. Është një bibliotekë e vogël e temës së pushtetit, e shkruar në një vend që po provonte të bëhej shtet.

Është e ndershme të thuhet edhe kufiri: didaktizmi i monologjeve dhe ftohtësia e formës e mbajtën këtë teatër më shumë në libër se në skenë. Por vlera nuk matet me numrin e premierave. Në një letërsi që nuk e kishte pasur zhanrin, Haxhiademi e ndërtoi zhanrin — dhe e ndërtoi në shqip, me një gjuhë të përpunuar për vargun dramatik, të cilën askush para tij nuk e kishte kërkuar.

«Skënderbeu» 1935: heroi si tragjedi, jo si parullë

Nga shtatë tragjeditë, «Skënderbeu» e 1935-s është ajo që tregon më mirë se çfarë kërkonte autori. Kur Haxhiademi e shkruan, figura e Skënderbeut ishte prej kohësh monument dhe po bëhej gjithnjë e më shumë stemë politike. Ai zgjedh trajtimin e kundërt: i vë kryeheroit të kombit strukturën e tragjedisë antike, ku heroi është i madh sepse zgjedh, dhe ku çmimi i zgjedhjes paguhet. Kjo është forma që e nderon një figurë duke i njohur peshën, jo duke i ngritur ton. Në një dekadë kur retorika kombëtare kishte prirje t'i kthente heronjtë në afishe, ky ishte një akt shijeje.

Vendi ku e kapi lufta

Biografia ka një pjesë të vështirë, dhe një muze që nuk e thotë atë pjesë nuk është muze. Haxhiademi punoi si mësues dhe si nëpunës i lartë i shtetit: drejtor i Zyrës së Enteve Vendore në Ministrinë e Punëve të Brendshme në kohën e qeverisë së Maliq bej Bushatit, gjatë pushtimit. Politikisht qëndroi në anën e Ballit Kombëtar dhe të Mid'hat Frashërit, dhe qe i pranishëm — si vëzhgues — në mbledhjen përgatitore në shtëpinë e Ihsan Toptanit në Tapizë. Pas luftës, për një kohë, mbajti kryesinë e filialit të Lidhjes së Shkrimtarëve në Elbasan.

Nuk ka nevojë ta zbukurojmë: ai zgjodhi kampin nacionalist në një luftë civile që kampi tjetër e fitoi. Ajo që i shtohet fakti — dhe pa të cilën fakti kuptohet keq — është se dënimi që i erdhi nuk u dha për vepra lufte të provuara, por për të kaluarën politike dhe për peshën e emrit; dhe se çmimi nuk u pagua vetëm nga njeriu, u pagua nga vepra e tij, që u nxor nga qarkullimi bashkë me të.

1947: dënimi me vdekje, dora e Xhuvanit, Burreli

Më 1947 Haxhiademi u arrestoi, me akuzën e riorganizimit të komitetit nacionalist. Dënimi i shkallës së parë qe vdekja. Burimet shqiptare rrëfejnë se në momentin e dënimit thirri «Rroftë Shqipëria!» — formula e brezit të Rilindjes, e nxjerrë në një sallë gjyqi të 1947-s. Pastaj ndodhi gjëja e rrallë: dënimi u zbut. Ndërhyrja i atribuohet Aleksandër Xhuvanit, gjuhëtarit që regjimi e nderonte dhe që vinte nga i njëjti qytet — sipas disa dëshmive bashkë me profesorin Kostaq Cipo. Papagjoni shkruan se dënimi kaloi në burgim të përjetshëm dhe më pas u ul në njëzet vjet; vetë Haxhiademi e ka pohuar rolin e Xhuvanit.

Burgun e vuajti në Burrel, adresën ku regjimi mbante emrat që nuk donte t'i vriste dhe nuk donte t'i lëshonte. Vdiq atje më 17 mars 1965, gjashtëdhjetë e tre vjeç, pak muaj para se dënimi t'i mbaronte. Shpjegimi zyrtar qe një atak në zemër pas dy muajsh sëmundjeje; një pjesë e dëshmive dhe e shkrimeve të mëvonshme dyshojnë helmimin. Dyshimi mbetet dyshim: nuk ka akt që e provon, dhe ky tekst nuk e nxjerr si fakt. Ajo që dihet me saktësi është më e rëndë sesa çdo hipotezë — vendi i varrimit nuk njihet, biblioteka e tij u konfiskua, dhe dy vepra të shkruara në burg, një roman dhe një dramë, humbën përgjithmonë.

«Një emër i mallkuar» — deri më 1990

Pas 1947-s vepra e Haxhiademit nuk u kritikua, u fshi. Realizmi socialist e klasifikoi si tradicionalist, fetar dhe reaksionar, dhe me këtë e nxori nga programet, nga bibliotekat e hapura, nga historia e letërsisë që u mësohej nxënësve. Papagjoni e përmbledh pa zbutje: «Para vitit 1990 ai ishte një emër i mallkuar.» Brezni të tëra studentësh shqiptarë mbaruan letërsinë pa e dëgjuar që dikush kishte shkruar shtatë tragjedi në vargje midis dy luftave.

Ky është mekanizmi që lidh rastin e tij me shumë të tjerë në këtë koleksion: shteti nuk kishte nevojë të shkatërronte librat, mjaftonte të ndërprente transmetimin. Genc Leka u pushkatua për vargje të pabotuara; Haxhiademi u la të vdiste në qeli dhe vargjet e tij të botuara u lanë të vdesin bashkë me të. Kur një letërsi e vogël humbet zhanrin që i kushtoi katërmbëdhjetë vjet një njeriu, humbja nuk është biografike, është strukturore — dhe riparimi nis nga aty ku nis kujtesa.

Pas 1990-s tragjeditë u ribotuan dhe u rilexuan, dhe vlerësimi kritik i tij si themelues i dramës klasike shqiptare nuk kundërshtohet më. Është një rehabilitim i vonë, i qetë, i pakompletuar — ende pa varr, ende pa dy vepra. Por është një rikthim i vërtetë: shtatë tragjedi që u shkruan për një skenë që nuk ekzistonte, i kanë tani lexuesit që u ishin ndaluar.

Burimet

• Josif Papagjoni, «Et'hem Haxhiademi, dramaturgu i heronjve mitikë që vdiq në qelitë e Burrelit» — lista e shtatë tragjedive, forma neoklasike, formula «e moçmja i flet të sotshmes», dënimi i pasluftës dhe zbutja pas ndërhyrjes së Aleksandër Xhuvanit, vdekja në Burrel, cilësimi «para vitit 1990 ai ishte një emër i mallkuar». radiandradi.com
• Dielli (The Sun), «Ethem Haxhiademi, shkrimtari që sfidoi vdekjen» — vitet dhe vendet e shkrimit të tri tragjedive të parë (Berlin 1924, Vjenë 1926, Lushnjë 1928), «Lyra» (1939) me dhjetë poezi, përkthimi i Bukolikave, akuza e 1947-s, thirrja «Rroftë Shqipëria!», roli i Xhuvanit dhe i Kostaq Cipos, 17 marsi 1965, konfiskimi i bibliotekës, dy veprat e humbura të burgut, varri i panjohur. gazetadielli.com
• Wikipedia (shqip), «Ethem Haxhiademi» — 8 marsi 1902 në Elbasan, Normalja e Elbasanit, Lece 1919, gjimnazi i sipërm në Tirol, shkencat politike në Berlin 1924, detyra e drejtorit të Zyrës së Enteve Vendore nën Maliq bej Bushatin, prania si vëzhgues në Tapizë, kryesia e filialit të Lidhjes së Shkrimtarëve në Elbasan, arrestimi i 1947-s. sq.wikipedia.org
• Vështrime studimore mbi zhvendosjen e mitit në veprën e Haxhiademit (Acta Universitatis Danubius, «Myths' Shifting in the Works of Haxhiademi») — subjektet nga mitologjia greke e biblike, antikiteti, mesjeta dhe mbretërit ilirë e shqiptarë. dj.univ-danubius.ro

Shënim: burimet nuk pajtohen për datat. Vitet 1924, 1926 dhe 1928 janë vite shkrimi të tri tragjedive të parë; 1931 është viti i botimit të vëllimit «Tri tragjedi», dhe një pjesë e burimeve i jep të treja me atë vit. «Abeli» jepet 1938 nga disa burime dhe 1939 nga të tjerë. Për arrestimin dhe gjykimin, burimet japin 1946 dhe 1947; këtu mbahet 1947, viti që përsërit shumica. Helmimi si shkak i vdekjes jepet si dyshim i dëshmitarëve, jo si fakt i provuar.