Isuf Luzaj: filozofi i Sorbonës që zgjodhi rrugën e tretë

Isuf Luzaj (Kaninë, Vlorë, 21 shkurt 1913 — Çikago, 25 nëntor 2000) ishte filozof, poet, kritik letrar dhe një nga themeluesit e Partisë Social-Demokrate të vitit 1943 — partisë së parë socialdemokrate në historinë shqiptare. I formuar mes gjimnazit të Shkodrës dhe Sorbonës së Parisit, ai i besoi një ideje që në vitin 1943 tingëllonte gati e pamundur: se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte demokraci e zgjedhje të lira, jo një diktaturë të re. Për këtë bindje pagoi me pesëdhjetë vjet mërgim, me një vepër prej dhjetëra vëllimesh të shkruara larg atdheut, dhe me gjysmë shekulli heshtjeje në kanonin zyrtar shqiptar — ku emri i tij thjesht nuk ekzistonte. U kthye në Kaninë vetëm si hi, sipas amanetit të tij.

Nga Kanina te Sorbona

Lindi më 1913 në Kaninë, fshatin mbi Vlorë, i biri i hoxhës së fshatit. Arsimin fillor e mori në Vlorë (1926) dhe gjimnazin e mbaroi në Shkodër më 1933. Po atë vit u nis për në Paris, ku, pas liceut, u regjistrua në Universitetin e Sorbonës. Vështirësitë ekonomike e detyruan të ndërpresë studimet dhe të kthehet në Shqipëri më 1936 — por formimi francez i mbeti si vulë: gjatë gjithë jetës Luzaj do ta mendonte botën me mjetet e filozofisë europiane, jo me ato të provincializmit. Ky ishte tipari i një brezi të tërë intelektualësh të Rilindjes së vonë: të shkolluar në qendrat e Europës, të gatshëm t'i ndërtonin atdheut institucione moderne — po t'u lejohej.

Mësuesi që ndau katedrën me Enver Hoxhën

Në atdhe Luzaj nisi punën si mësues frëngjishteje në Normalen e Elbasanit, drejtor i së cilës ishte gjuhëtari i madh Aleksandër Xhuvani. Më pas u transferua në liceun e Korçës (1936–1938), ku, mes profesorëve, ndodhej edhe një mësues tjetër frëngjishteje: Enver Hoxha. Rrethana është më shumë se një kuriozitet biografik — është një nga ato kryqëzimet ku historia shqiptare do të ndahej më vonë në dy rrugë. I njëjti mjedis, e njëjta lëndë, e njëjta gjeneratë; njëri do të ndërtonte diktaturën më të gjatë të Ballkanit, tjetri do të zgjidhte rrugën e demokracisë dhe do të paguante me mërgimin.

«Neroni» dhe burgu

Më 1938 Luzaj botoi përmbledhjen e tij të parë poetike, Rrëfime. Vëllimi nuk arriti as të shpërndahej si duhej: një nga poezitë e tij, «Neroni», u lexua si alegori kundër pushtetit dhe e çoi autorin e ri në burg për rreth tre muaj. Ky episod parathotë gjithë jetën e tij — një intelektual që nuk qëndroi kurrë në anën e pushtetit të radhës, por gjithnjë në atë të fjalës së lirë kundër tij, qoftë kundër monarkisë, qoftë kundër pushtimit, qoftë, në fund, kundër totalitarizmit që po vinte.

Bashkëthemelues i rrugës së tretë

Kontributi më largpamës i Luzajt nuk ishte poetik, por politik. Kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë, ai u rreshtua në rezistencën nacionaliste të Ballit Kombëtar, krah figurash si Skënder Muço dhe Hysni Lepenica. Por vendi i tij i vërtetë ishte te ideja. Më 12 tetor 1943, mes një grushti intelektualësh që besonin në një Shqipëri shumëpartiake, Luzaj qëndroi ndër themeluesit e Partisë Social-Demokrate — krah shkrimtares Musine Kokalari, avokatit Skënder Muço, gjuhëtarit Selman Riza dhe dramaturgut Mit'hat Araniti. Ai ishte kritiku letrar i grupit, zëri kulturor i një partie që botoi gazetën Zëri i Lirisë. Programi i saj i shkurtit 1944 shpallte se liria politike dhe drejtësia shoqërore ishin të pandashme: kërkonte zgjedhje demokratike me alternim pushteti, të drejta të njeriut dhe shtet ligjor. Në një Evropë ku komunizmi po mbyllte grushtin, ky ishte një program guximtar — dhe, siç do ta tregonte historia, vdekjeprurës për ata që e ngritën. Muço u vra në gusht 1944; Kokalari do të burgosej e do të vdiste në internim; Luzaj zgjodhi rrugën e mërgimit.

Dyzet e pesë vjet larg atdheut

Më 28 nëntor 1944, teksa ushtria komuniste merrte pushtetin, Luzaj u largua nga Shqipëria — për të mos u kthyer kurrë i gjallë. Kaloi njëfarë kohe pranë Bibliotekës së Vatikanit, mandej më 1948 vajti në Argjentinë, ku u vendos për vite me radhë. Atje diplomohet në letërsi e filozofi (1957), drejton Institutin Francez në Buenos Aires (1960) dhe dekorohet nga universiteti i qytetit (1965). Në të njëjtin vit zgjidhet kryetar i Ballit Kombëtar në Nju-Jork — pra vazhdoi të mbante gjallë, në mërgim, idenë politike për të cilën ishte dënuar në atdhe. Më vonë kaloi në Shtetet e Bashkuara, ku dha mësim filozofie në një varg universitetesh — New Hampshire, Barat College në Illinois, St. Joseph College dhe Universiteti i Indianës — dhe, që nga viti 1979, drejtoi katedrën e filozofisë në Illinois State University. Nga mësuesi i frëngjishtes në Korçë, ai u bë profesor titullar i filozofisë në Amerikë: një karrierë e tërë akademike që atdheu nuk e pa kurrë.

Tridhjetë e dy vëllime në heshtje

Larg Shqipërisë, Luzaj shkroi pa pushim. Botoi vepra filozofike e letrare — nga Ideologjia falimentuese si interpretim materialist i historisë (1946), ku sulmonte themelet e materializmit historik, te romani në spanjisht Lumejt derdhen të kuq (Los ríos bajan rojos, 1954), te Metodologjia për studimet e filozofisë (1965) dhe përmbledhja Gloria e çmendje (1995). Pas vdekjes iu botua vëllimi poetik Lamtumira e yjeve (2001). Sipas dëshmive, la pas rreth tridhjetë e dy vëllime dorëshkrim në shqip — një bibliotekë e tërë e paçelur, e shkruar nga një mendje që atdheu e kishte dëbuar. Kjo është shifra që e përmbledh më mirë humbjen: jo vetëm një njeri, por një vepër e tërë intelektuale që kombit iu mohua për një jetë njeriu.

Kthimi si hi

Isuf Luzaj vdiq më 25 nëntor 2000 në Çikago. Sipas amanetit që la, u varros në Kaninën e lindjes — u kthye në atdhe vetëm pasi atdheu që e kishte dëbuar nuk ekzistonte më. Historia e tij nuk është thjesht biografia e një filozofi të harruar; është dëshmi e një rruge të tretë shqiptare mes dy totalitarizmave — asaj që besonte se një komb i vogël mund të kishte njëkohësisht liri kombëtare dhe liri politike. Ajo rrugë humbi në vitin 1944, dhe me të u fshinë për dekada emrat e atyre që e ngritën. Ta rikthesh Luzajn në kujtesë nuk do të thotë ta idealizosh: do të thotë ta lexosh sërish të plotë brezin e tij të munguar — rrjetin e intelektualëve që u shkolluan në Sorbonë e në Bolonjë, që ëndërruan institucione, dhe që nuk u lanë kurrë të ngrihen.