Konferenca e Labinotit: ku u ngrit Shtabi i Përgjithshëm, 1943

Në verën e vitit 1943, në një fshat malor mbi Elbasan, qëndresa shqiptare mori për herë të parë formën e një ushtrie me komandë. Deri atëherë Fronti Nacionalçlirimtar kishte këshilla, çeta e komisarë, por jo një shtab që të drejtonte luftën si një trup i vetëm. Konferenca e Labinotit e mbushi këtë boshllëk: më 10 korrik 1943 lindi Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Por po ai tavolinë ku u ngrit komanda mbajti edhe farën e ndarjes — sepse aty u ul, i pari në listë, edhe një burrë që do të largohej pak muaj më vonë për të luftuar në anën tjetër.

Fshati Labinot, viti 1943

Labinoti — një grup fshatrash në kodrat mbi Elbasan — u bë dy herë brenda një viti vendtakimi i lëvizjes antifashiste. Zgjedhja nuk ishte e rastit: terreni malor jepte mbrojtje, popullsia ishte mikpritëse ndaj çetave, dhe largësia nga qendrat e mëdha e mbante mbledhjen larg syve të pushtuesit. Konteksti ushtarak po ndryshonte me shpejtësi. Pushtimi italian po hynte në fazën e tij të fundit — brenda pak javësh, në shtator 1943, Italia do të kapitullonte dhe Gjermania naziste do të merrte vendin — dhe qëndresa e kuptonte se pa një komandë të njësuar nuk mund të përballej me armikun e ri. Fronti që kishte lindur një vit më parë në Konferencën e Pezës tashmë kishte nevojë të kthehej nga një lëvizje politike në një makinë ushtarake.

Konferenca e Parë e Vendit, mars 1943

Herën e parë Labinoti priti, në mars 1943, Konferencën e Parë të Vendit të Partisë Komuniste Shqiptare — mbledhjen që riorganizoi udhëheqjen e partisë së sapoformuar dhe forcoi kontrollin e saj mbi Frontin Nacionalçlirimtar. Ishte një ngjarje e brendshme partie, por me pasoja të gjera: prej saj doli aparati që do të drejtonte lëvizjen dhe që, në verë, do të projektonte krijimin e një shtabi ushtarak të përhershëm. Kush kontrollonte partinë do të kontrollonte edhe komandën — dhe kjo logjikë do të përcaktonte gjithçka që pasoi.

Mbledhja e korrikut dhe Shtabi i Përgjithshëm

Mbledhja vendimtare u zhvillua mes 4 dhe 10 korrikut 1943, si konferencë e Këshillit të Përgjithshëm Nacionalçlirimtar. Për shtatë ditë u lexuan raporte nga përfaqësues të lëvizjes — mes tyre Ymer Dishnica, Nako Spiro, Mustafa Gjinishi, Omer Nishani dhe Enver Hoxha — dhe u diskutua për strukturën ushtarake që lufta kërkonte. Në ditën e fundit, më 10 korrik, u zgjodh Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare: dymbëdhjetë anëtarë, me majorin Spiro Moisiu komandant, Enver Hoxhën komisar politik dhe Dali Ndreun zëvendëskomandant. Me ta u zgjodhën Abaz Kupi, Myslym Peza, Baba Faja Martaneshi, Haxhi Lleshi, Ymer Dishnica, Ramadan Çitaku, Mustafa Gjinishi, Bedri Spahiu dhe Sejfulla Malëshova. Ky trup nuk kishte format klasik të një shtabi ushtri të rregullt, por ishte hera e parë që qëndresa shqiptare fliste me një zë komandues të vetëm — dhe brenda javësh do të ngrihej Brigada e Parë Sulmuese, njësia e parë e lëvizshme e ushtrisë partizane.

Ylli mbi flamur: çarja që nisi te tavolina

Nën pamjen e unitetit, mbledhja ruante një të çarë. Sipas procesverbalit të ditës së 10 korrikut — i pari në listën e Shtabit — Abaz Kupi kërkoi heqjen e yllit të kuq nga flamuri, në interes, siç tha, të bashkimit të popullit; propozimi nuk u pranua, por u shty për një konferencë të mëvonshme. Kërkesa dukej e vogël, por ishte simboli i një ndarjeje thelbësore: a do të ishte qëndresa një front i gjerë kombëtar, apo instrumenti i një partie të vetme? Të njëjtën tension e tregonte edhe largimi i Ramadan Jaranit — fillimisht përfaqësues i Myslym Pezës — që kaloi te Balli Kombëtar. Pas Labinotit dhe pas prishjes së marrëveshjes në Konferencën e Mukjes të gushtit 1943, ndarja u bë e pakthyeshme: më 19 nëntor 1943 Abaz Kupi u largua nga qëndresa e udhëhequr nga komunistët dhe themeloi Lëvizjen e Legalitetit. Burri që u zgjodh i pari në shtabin e përbashkët do ta mbyllte luftën në anën e kundërt.

Shtabi që udhëhoqi luftën — dhe u gllabërua prej saj

Shtabi i lindur në Labinot e drejtoi ushtrinë partizane deri në çlirim; nga radhët e tij dolën komandantët e njësive që luftuan në male e në qytete, dhe prej tij rrodhi vija që do të çonte te Kongresi i Përmetit i majit 1944, ku u ngrit pushteti i ri. Por fati i dymbëdhjetë emrave të asaj liste është vetë historia e asaj që u bë Shqipëria e pasluftës. Shumica e tyre — Dali Ndreu, Sejfulla Malëshova, Bedri Spahiu, Mustafa Gjinishi, Abaz Kupi — do të përfundonin të pushkatuar, të burgosur ose në mërgim, të fshirë nga i njëjti pushtet që ata ndihmuan të lindte. Kjo është vula e Labinotit: një tavolinë ku u mblodh gjerësia e qëndresës shqiptare — komunistë e monarkistë, malësorë e intelektualë — dhe prej së cilës, brenda pak vitesh, mbeti vetëm një ngjyrë. Shtabi u ngrit për të bashkuar një ushtri; historia që pasoi tregoi se ai ishte edhe çasti kur qëndresa e gjerë filloi të ngushtohej në një të vetme.