Veshja e Dukagjinit: pështjellaku, tirqit dhe xhubleta e Rugovës
Në Rrafshin e Dukagjinit gratë mbanin këmishën e bardhë me dy pështjellakë, burrat tirqit e shajakut me plis e marhamë; Rugova ruajti xhubletën e malësisë.
Redaksia ZHURMA · · 7 min lexim
Rrafshi i Dukagjinit — pjesa e rrafshët e Kosovës perëndimore, nga Mokna e Mali i Thatë në veri deri te Sharri në jug, me Alpet Lindore Shqiptare në perëndim — ka një veshje popullore të përshkruar hollësisht nga etnografia e Kosovës, që e quan drejtpërdrejt «veshja e Dukagjinit»: te gratë këmisha e gjatë e bardhë me dy pështjellakë, jeleku i stolisur me fije ari, çorapet e leshta dhe opingat prej lëkure lope; te burrat tirqit e bardhë të shajakut me gajtanë të zinj, plisi dhe marhama e bardhë mbi të. Në malet e Rugovës, mbi Pejë, kjo veshje takohet me xhubletën e malësisë, fundin-kambanë që UNESCO e regjistroi më 2022 në listën e trashëgimisë në nevojë urgjente për mbrojtje. Emri «Dukagjin» ka dy adresa: Rrafshin e Dukagjinit në Kosovë dhe malësinë e Shalës e të Shoshit në Shqipëri, fiset që, sipas Edith Durhamit (1928), e quanin veten «Dukagjinas», ish-nënshtetas të derës së Lekë Dukagjinit.
Përmbajtja4 pjesë
Pjesët e veshjes
Veshja e grave. Studimi i Institutit Albanologjik të Prishtinës për veshjet shqiptare të Kosovës (2009) e përshkruan veshjen me pështjellak si tipin më të njohur të Kosovës: një këmishë e gjatë e bardhë dhe dy pështjellakë — i përparmi, i gjatë sa këmisha dhe i prerë sipas ijeve; i pasmi, më i shkurtër. Me të shkojnë tëlinat (mbathjet e gjata), jeleku i shkurtër i qëndisur, shoka — brezi i gjerë i leshtë rreth belit — çorapet e zeza dhe opingat prej lëkure. Varianti i Dukagjinit dallohet për tëlinat prej pambuku me buzë të qëndisura me ngjyra dhe për jelekun pa mëngë, të hapur përpara, të stolisur me fije ari dhe të mbërthyer me kopsa. Motivet janë zoomorfe, bimore dhe gjeometrike; gjarpri, gjeli dhe dielli, sipas të njëjtit studim, lidhen me besimet e lashta ilire — një interpretim i studiuesve, jo dëshmi dokumentare.
Në Rugovë, sipas monografisë etnografike të Mark Krasniqit (1920–2015), botuar më 1987, gruaja mban mbi këmishë një jelek të zi që quhet kracë, qystekun — një zinxhir ari që zbret nga qafa deri në bel — përparësen me shami përpara dhe pështjellakun prapa, me shokën rreth belit. Xhubleta, fundi në trajtë kambane i varur mbi supe me dy rripa, i ndërtuar nga rripa të ngushtë shajaku të qepur horizontalisht dhe të lidhur me gajtanë leshi, mbahej në Rugovë, sipas studimit të 2009-s, sidomos pas Luftës së Dytë Botërore; nga ngjyrat e shumta të shekullit XVIII sot kanë mbetur dy: e zeza te gratë, bardhezia te vajzat. Edith Durham, që i pa këto veshje në Malësinë e Madhe më 1908, shkruan se fundi i zi i grave të martuara ishte prej leshi të fortë e të rëndë, me vija të kuqe të errëta të ngjyrosura në shtëpi ose vjollcë të blera në Shkodër, se leshi i zi vinte kryesisht nga delet e zeza dhe se brezi i rëndë prej lëkure, i mbushur me gozhdë, ishte pjesë e kostumit të nuses.
Veshja e burrave. Tirqit — pantallonat e ngushta prej shajaku të bardhë — janë e vetmja pjesë që u takon vetëm burrave; këmishën e bardhë, tëlinat, shokën, çorapet, opingat dhe jelekun i ndajnë me gratë. Tirqit zbukurohen gjithmonë me gajtan të zi rreth belit, te xhepat dhe përgjatë gjatësisë; mbi këmishë vishet jeleku ose xhamadani prej leshi, zakonisht i bardhë. Në kokë plisi, dhe mbi të marhama, shalli i madh i bardhë që mbështjell kokën e qafën. Në Podgur — Anamalin e Pejës, krahinën në veri të Rrafshit, rrëzë Zhlebit e Moknës, mes Pejës e Istogut — monografia etnografike e krahinës (2003) shënon se cilësia e tirqve matej me numrin e gajtanëve — njëzet te të mirët, dy-tre te të thjeshtët — dhe se barinjtë mbanin japanxhinë, një mantel pa mëngë prej shajaku të bardhë me vija të zeza, i gjatë deri te këmbët. Durham vërejti më 1908 në Malësinë e Madhe se gajtanin e thurnin vetë gratë, me tetë fije mbi një gjysmëcilindër thurimash që e mbanin mbi gju, dhe se për një kostum duheshin dhjetëra jardë gajtan.
Kur vishej
Kostumi i dasmës ishte më i pasuri që njihte çdo krahinë, si për nusen ashtu edhe për dhëndrin: nusja nuk dilte pa stoli metalike, dhe vetëm disa vjet pas martesës zbukurimet nisnin të pakësoheshin. Në Kosovë numri i fijeve të arta në tirq tregonte gjendjen e burrit — tri për beqarin, dymbëdhjetë për të martuarin, njëzet e katër për pasurinë e pushtetin. Në Podgur, sipas monografisë së 2003-shit, në dasma vishej rroba e re, ndërsa për vdekje kishte një veshje të veçantë, veshja e Harcit; modelet e kostumeve priteshin në Pejë një herë në vit, në vjeshtë ose në dimër, dhe cohën e jelekëve e shisnin rrobaqepësit e Pejës, të Mitrovicës e të Gjakovës.
Sipas përshkrimeve të botuara për Rugovën, marhama e shoqëronte burrin gjithë jetën: shalli i bardhë, më i gjatë se tre metra, vihej që në moshën shtatë vjeç dhe pas vdekjes shërbente si qefin. Në malësitë e Shqipërisë së Veriut, sipas dosjes së UNESCO-s, xhubleta mbahej dikur çdo ditë që nga mosha e pjekurisë dhe tregonte gjendjen shoqërore e ekonomike të asaj që e vishte; me kooperativat bujqësore të sistemit socialist në vitet 1960 ajo nuk ishte më praktike për punën e përditshme dhe prodhimi i saj ra. Durham, mysafire në Gjakovë më 1908, përshkroi një nuse të martuar në Prizren: xhamadan «një masë e ngurtë qëndisjeje ari», metra të tërë brezi mëndafshi me vija të gjelbra e portokalli dhe shallvare të bardha me kyçe të arta — veshja e qytetit, krejt tjetër nga ajo e fshatit.
Ndryshimet nëpër krahina
Veshja e burrave ndryshonte pak nga krahina në krahinë; ajo e grave ndahet në variante të qarta. Në Has, në jug, këmisha e shkurtër e bardhë shoqërohet me një fustan të gjatë prej liri, pështjellaku është pak më i gjerë, jeleku stoliset me rruaza kryesisht të kuqe dhe çorapet — ndryshe nga kudo tjetër — janë të bardha. Në Rugovë, ku fiset Lajç, Nikç, Muriq, Vukël e Selcë e nxjerrin prejardhjen nga Kelmendi, mbijeton xhubleta e Alpeve.
Lidhja me malësinë e Shqipërisë nuk është vetëm gjeografike. Sipas Durhamit, Gjakovën e themeloi një degë e Mërturit-Berishës dhe fshatrat përreth e nxirrnin prejardhjen nga Berisha, Shala e Fandi; etnografia shqiptare e vendos variantin me dy futa — paraniku përpara, mbrapaniku prapa, prej leshi në të zezë, kafe a vishnje — njësoj në Pukë, në Malësinë e Gjakovës, në Has dhe në fshatra të Rrafshit të Dukagjinit. Gojëdhëna e Kastratit, e shënuar nga Durham, shkon më tej: kur vdiq Skënderbeu, thonë kastratasit, turku u kërkoi të hiqnin xhurdinë e zezë — zinë për të — dhe t'i bindeshin ligjit të tij; ata iu përgjigjën se sundoheshin nga Kanuni i Lekë Dukagjinit, dhe ai u dha jelekun me fjalët «Je Lek». Durham e quan «etimologji fantastike», por e vlerëson me interes, sepse e lidh Skënderbeun me një fis të veriut. Veshja e Dukagjinit jeton sot në Valljen e Rugovës, në kullat dhe në muzetë — pjesë e hartës së madhe të veshjeve kombëtare.
Burimet
- Traditional clothing of Kosovo — Wikipedia (en), mbështetur te Drita Halimi-Statovci, Veshjet shqiptare të Kosovës (Instituti Albanologjik, Prishtinë, 2009) dhe Ukë Xhemaj, Etnokultura shqiptare në Podgur (2003)
- Veshjet popullore shqiptare — Wikipedia (sq)
- Rugova (region) — Wikipedia (en); veshja e grave mbështetur te Mark Krasniqi, Rugova — monografi etnografike (ASHAK, 1987)
- Mark Krasniqi (1920–2015) — Wikipedia (sq)
- Xhubleta — Wikipedia (sq)
- Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage — UNESCO, Lista e trashëgimisë jomateriale në nevojë urgjente për mbrojtje (2022)
- Edith Durham, High Albania (1909) — archive.org
- Edith Durham, Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans (1928) — archive.org
- Rrafshi i Dukagjinit — Wikipedia (sq)
- Anamali i Pejës (Podguri) — Wikipedia (sq)
