Kullat e Dukagjinit: shtëpia prej guri ku u takuan besa dhe gjaku

Në pllajën e Dukagjinit, aty ku Kosova perëndimore takon malësinë e Shqipërisë veriore, ngrihen ende ndërtesa prej guri që nuk i ngjajnë asnjë shtëpie tjetër ballkanike: kullat. Të larta tri deri katër kate, katrore, me mure që në themel arrijnë deri në një metër trashësi dhe hollohen ndërsa ngjiten drejt çatisë, ato janë njëkohësisht banesë, kështjellë dhe sallë kuvendi. Të parat u ngritën qysh në shekullin XVII; shumica e atyre që kanë mbijetuar u ndërtuan mes shekullit XVIII dhe fillimit të XX. Kush hyn brenda tyre nuk hyn thjesht në një shtëpi — hyn në një rend të tërë shoqëror të gdhendur në gur.

Guri që mbante gjakun

Kulla lindi nga një nevojë e dyfishtë: të mbronte familjen dhe të ruante nderin. Kati përdhes u la për bagëtinë dhe depon; katet e sipërme për të jetuarit; kurse dritaret e vogla, frëngjitë, shërbenin njëherësh për dritë e ajrim dhe si vrima mbrojtëse nga të cilat banorët mund të prisnin sulmuesin. Në një malësi ku shteti qendror rrallë arrinte dhe ku gjakmarrja mund të mbyllte një burrë brenda mureve për vite me radhë, disa kulla u ndërtuan posaçërisht si kulla ngujimi — strehë për ata që i kërcënonte hakmarrja e gjakut. Arkitektura këtu nuk ishte zbukurim; ishte mbijetesë e ngurtësuar.

Oda e burrave: kuvendi i maleve

Por kulla nuk ishte vetëm mburojë. Kati i saj më i lartë ruhej për odën e burrave — dhomën e miqve, hapësirën më të bukur dhe më të pastër të shtëpisë. Aty mblidheshin burrat e fisit, aty ndahej fjala, aty ndreqeshin mëritë dhe lidhej pajtimi. Oda ishte, në kuptimin më të vërtetë, gjykata dhe parlamenti i një bote pa shtet: një institucion i palëvizshëm i vendosur në gur, ku ligji nuk vinte nga Stambolli por nga Kanuni i Lekë Dukagjinit. Dhe në krye të çdo rregulle qëndronte besa dhe mikpritja: miku që trokiste në derë ishte i shenjtë, dhe po ai gur që refuzonte gjakun e armikut hapej pa kushte për të huajin. Kjo është drejtësia e brendshme e kullës — e njëjta arkitekturë që dinte të vriste dinte edhe të priste.

Një hartë e shpërndarë pushteti

Kullat nuk qëndrojnë të vetmuara. Ato formojnë një rrjet: pllaja e Dukagjinit, Kosova perëndimore dhe malësia e Shqipërisë veriore janë të mbjella me to — në Junik, Isniq, Deçan, Gjakovë e më tej. Vetëm në zonën e Junikut u ndërtuan me qindra; fshati ndahej në shtatë lagje ku bashkëjetonin njëmbëdhjetë fise. Parë nga lart, ky nuk është një grumbull shtëpish të fortifikuara, por një gjeografi e tërë vetëqeverisjeje: qindra oda ku merreshin vendime, lidheshin besa dhe zbatohej i njëjti kod nga mali në mal. Ishte një rrjet institucionesh të vogla e të barasvlershme — një popull që e mbante rregullin te vetja, sepse perandoritë që kalonin sipër tij nuk ia jepnin dot.

Kodi që i lidhte

Ajo që e bënte këtë rrjet të qëndronte nuk ishte guri, por kodi që banonte brenda tij. Gjuha, besa, Kanuni dhe kujtesa gojore ishin lidhëset që bënin nga qindra kulla të shkëputura një trup të vetëm. Një udhëtar mund të ecte ditë të tëra nga një luginë në tjetrën dhe të gjente kudo të njëjtën odë, të njëjtën ligjë të mikpritjes, të njëjtin autoritet të Kanunit. Kulla ishte forma e ngurtë e kësaj marrëveshjeje të padeklaruar: dëshmi se një komb mund të ketë ligj, rend dhe dinjitet edhe kur nuk ka shtet mbi kokë.

1998–99: kur u desh të digjej edhe guri

Pikërisht ngaqë kulla ishte kujtesë e ngurtësuar, ajo u bë objektiv. Gjatë luftës së Kosovës më 1998–99, kullat e Junikut u shkatërruan nga forcat ushtarake e paraushtarake serbe; në mbarë Kosovën rreth pesëqind banesa-kulla shqiptare u dëmtuan rëndë, bashkë me tri nga katër qendrat e ruajtura urbane të periudhës osmane. Djegia e një kulle nuk ishte thjesht shkatërrim prone — ishte përpjekje për të fshirë provën e gurtë se ky truall kishte një rend të vetin, shumë më të vjetër se kufijtë e asaj lufte. Nga rreth treqind kulla të zonës së Junikut, vetëm njëzet e shtatë u rindërtuan pas çlirimit. Guri mund të digjej; kujtesa që mbante, jo.

Ç'mbetet sot

Sot në Kosovë rreth njëqind e gjashtëdhjetë kulla janë vënë nën mbrojtje të përkohshme, mbi dy të tretat e tyre në pllajën e Dukagjinit. Kulla e Junikut, njëra nga më të bukurat, e ngritur në fillim të shekullit XIX, u restaurua në fillim të viteve 2000 dhe sot pritet nga vizitorë si dëshmi e gjallë e asaj bote. Kullat e mbetura nuk janë vetëm arkitekturë për t'u admiruar; janë arkivi më i qëndrueshëm i një forme jete — provë prej guri se besa, mikpritja dhe ligji i vetëqeverisur nuk ishin legjendë malore, por institucione që një popull i ndërtoi me duart e veta dhe i mbrojti me trupin e vet. Aq sa mbahet një kullë në këmbë, mbahet edhe kujtimi se guri, në duart e shqiptarit të maleve, dinte njëherësh të mbronte gjakun dhe të nderonte mikun.

Burimet

• Emily Gunzburger Makaš et al., “Building typology of Albanian kulla stone houses in the Balkans”, Built Heritage (Springer), 2024 — link.springer.com
• Radio Free Europe/Radio Liberty, “As Kosovo Rebuilds, Many Traditional ‘Kullas’ Still In Ruins” — rferl.org
• “Tower houses in the Balkans”, Wikipedia — en.wikipedia.org
• “Destruction of Albanian heritage in Kosovo”, Wikipedia — en.wikipedia.org