Dardania shtrihej në Kosovën e sotme: kush ishin dardanët, kush i sundoi, çfarë mbeti

Dardania ishte vendi i dardanëve, një popull paleoballkanik që Straboni e numëron ndër tri fiset dikur më të fuqishme ilire. Ajo shtrihej në zemër të Ballkanit: Kosova e sotme ishte bërthama, me zgjatime deri te Nishi në verilindje, te Shkupi në jug dhe te Kukësi e Tropoja në perëndim. Nga shekulli IV deri në shekullin I para erës sonë dardanët patën mbretërinë e tyre (Longari, Batoja, Monuni), luftuan pa pushim me Maqedoninë dhe pastaj me Romën; pas pushtimit romak emri i Dardanisë mbijetoi si krahinë e perandorisë, me qytetet Skupi, Naisi dhe Ulpiana.

Përmbajtja11 pjesë

1. Ku ishte Dardania
2. Kush ishin dardanët
3. Kur përmenden për herë të parë
4. Kush i sundoi
5. Longari (rreth 231–206 p.e.s.)
6. Batoja (rreth 206–176 p.e.s.)
7. Monuni (rreth 176–167 p.e.s.)
8. Çfarë ndodhi me Romën
9. Ulpiana dhe Justiniani
10. Çfarë mbeti
11. Burimet

Ku ishte Dardania

Gjeografi Straboni (shekulli I) e përshkruan vendin dardan si tokën ku të çon lumi Drin, i lundrueshëm nga deti drejt lindjes; në jug ai kufizohej me maqedonasit dhe peonët, kurse fisi dardan i thunatëve kufizohej në lindje me medët, një fis trak. Po Straboni thotë se te dardanët bënin pjesë edhe galabrët, me një qytet të lashtë emri i të cilit ka humbur në dorëshkrime. Studiuesit e sotëm e vendosin territorin dardan mbi gjithë Kosovën e sotme, pjesë të Serbisë jugore (rrethinat e Nishit), të Maqedonisë së Veriut (Shkupi dhe veriperëndimi) dhe të Shqipërisë verilindore (Kukës, Tropojë, Has). Teza e doktoratës e Arianit Buqincës (Lion, 2021) e përkufizon njësoj: krejt Kosova dhe pjesë të vendeve fqinje.

Kush ishin dardanët

Burimet antike i quajnë ilirë. Straboni i rendit bashkë me ardianët dhe autariatët si tri fiset dikur më të forta ilire, kurse Apiani (shekulli II) e ruan një gojëdhënë sipas së cilës Dardani ishte njëri nga gjashtë bijtë e Ilirit, stërgjyshi i dardanëve. Emrat vetjakë të epokës romake janë ilirë në pjesën perëndimore (Kosova e sotme) dhe trakë në skajin lindor, çka tregon një zonë kontakti iliro-trake përgjatë luginës së Moravës. Studimi onomastik i Dan Danës (vitet 2010) përfundon se karakteri ilir i emrave dardanë është i padiskutueshëm dhe se një origjinë trake duhet përjashtuar. Në historiografinë jugosllave, nga Milutin Garašanini e tutje (vitet 1970–80), u mbrojt edhe një tezë «dako-meze».

Greqishtfolësit i shihnin si barbarë: Straboni shkruan se jetonin në shpella nën plehërishte, por kujdeseshin për muzikën dhe përdornin gjithmonë vegla frymore e me tela. Lidhja e emrit «Dardan-» me fjalën shqipe dardhë u propozua më 1854 nga Johann Georg von Hahni dhe mbetet hipoteza më e vjetër, krahas të tjerave; vazhdimësia iliro-shqiptare në tërësi është hipotezë e shkencës: krahas tezës ilire qëndrojnë teza trake dhe ajo «dako-meze» të përmendura më lart, dhe asnjëra nuk është fakt i vërtetuar. Vetë Buqinca thekson se përdorimi i pandërprerë i tumave i lidh dardanët qartë me grupin etnik ilir, kurse katër ritet e ndryshme të varrimit lënë të hapur pyetjen e disa grupeve brenda tyre.

Kur përmenden për herë të parë

Emri «Dardanë» shfaqet së pari te Iliada, por për dardanët e Trojës; lidhja e tyre me dardanët e Ballkanit është hipotezë. Dardanët e Ballkanit hyjnë në histori me luftërat kundër Maqedonisë: historiani Justini flet për një «luftë ilire» të viteve 346–343 p.e.s., ku Filipi II mundi «dardanët dhe popujt e tjerë fqinjë». Më 279 p.e.s., gjatë dyndjes kelte, një mbret dardan pa emër i ofroi Ptolemeut Keraunos 20.000 luftëtarë kundër keltëve; mbreti maqedonas e refuzoi dhe vdiq në betejë. Arkeologjia tregon aristokraci fisnore e qendra paraurbane që nga shekujt VI–V p.e.s.; teza e Premtim Alajt (Lion, 2019) numëron 45 vendbanime të epokës së hekurit në Kosovë, 29 të gërmuara.

Kush i sundoi

Longari (rreth 231–206 p.e.s.)

Mbreti i parë dardan me emër. Rreth vitit 231 ose 230 (artikujt e Wikipedia-s për Longarin dhe për dardanët ndryshojnë me një vit) mori Bylazorën, kryeqytetin peon, dhe më 229 mundi mbretin maqedonas Demetrin II. Polibi tregon se në të njëjtën periudhë Teuta i thirri mbrapsht ushtritë nga Epiri, «sepse disa ilirë kishin kaluar te dardanët». Më 217 p.e.s. Filipi V e rimori Bylazorën, qytetin që, sipas Polibit, zotëronte grykën nga Dardania për në Maqedoni.

Batoja (rreth 206–176 p.e.s.)

I biri i Longarit. Livi shkruan se më 200 p.e.s. «nga dardanët Batoja, i biri i Longarit» erdhi në kampin romak bashkë me Pleuratin dhe Aminandrin, dhe konsulli pranoi ndihmën e tyre për hyrjen në Maqedoni. Më 197 Filipi V e mundi pranë Stobit; Roma nuk ia dha Peoninë që ai shpresonte.

Monuni (rreth 176–167 p.e.s.)

Vëllai i Batos. Filipi V kishte sajuar planin që bastarnët nga Danubi të zbonin dardanët dhe të vendoseshin në tokën e tyre; plani vazhdoi edhe pas vdekjes së tij më 179. Më 176 (sipas kronologjisë së Livit, më 175) Monuni dërgoi delegatë në Romë, dhe Livi shënon se të dërguarit romakë u kthyen duke njoftuar «se në Dardani ishte luftë», por Senati nuk bëri asgjë. Livi tregon se dardanët pritën dimrin, kur aleatët trakë e skordiskë shkuan në shtëpi, dhe i sulmuan bastarnët me dy krahë; por sulmi dështoi: në betejë të hapur dardanët u mundën dhe u mbyllën në një qytet, kurse krahu i dytë gjeti kampin e bastarnëve pa roje, dhe aty teksti i Livit këputet. Studiuesit e sotëm pajtohen se bastarnët megjithatë u larguan dhe dardanët e mbajtën vendin e tyre; András Mócsy e vendos dëbimin e tyre në vitin 174 p.e.s. Më 169 e bija e Monunit, Etuta, u martua me Gentin, mbretin ilir, i cili megjithatë u lidh me Perseun kundër Romës.

Çfarë ndodhi me Romën

Pas Luftës së Tretë Maqedonase (168 p.e.s.) Senati nuk ua ktheu dardanëve Peoninë, por u njohu vetëm të drejtën për tregtinë e kripës; nga armiq të Maqedonisë ata u bënë armiq të Romës. U rezistuan fushatave romake të viteve 97, 85 dhe 77/76 p.e.s.; në vitet 75–73 ndodhi «Bellum Dardanicum», kur romakët zunë Naisin dhe ngritën aty një kamp legjionar. Mposhtja përfundimtare nuk datohet njësoj: disa studiues ia mveshin Mark Antonit (39 p.e.s.), të tjerë Mark Licin Krasit (29/28 p.e.s.). Dardania u fut në krahinën e Mezisë; më 86 të erës sonë Domiciani e ndau Mezinë dhe dardanët mbetën në Mezinë e Epërme. Nën Flavët u themelua kolonia romake e Skupit, dhe ende në shekullin II dardanët kishin nam si kusarë (latrones Dardaniae). Dioklecianit i mvishet krijimi i krahinës së veçantë të Dardanisë, me qendër Naisin. Sipas një hipoteze të Dilyana Botevës (2021), pas vdekjes së Augustit, nën Tiberin, Roma e mbuloi emrin dardan me emrin «mezë», sepse e kishte shpallur veten pasardhëse të dardanëve të Trojës dhe perandori nuk mund të paraqitej si pushtues i tyre.

Ulpiana dhe Justiniani

Ulpiana u ngrit në shekullin I, ndoshta mbi një vendbanim dardan, dhe nën Trajanin (para vitit 117) mori statusin e municipit dhe emrin nga emri familjar i perandorit, Ulpius. Ptolemeu e përmend në dekadën e dytë të shekullit II. Qyteti, 12 km në juglindje të Prishtinës, pranë Graçanicës, arriti kulmin në shekujt III–IV, ishte qendër peshkopale dhe gjendej pranë minierave të Janjevës; më 2016 u shpall park arkeologjik. Tërmeti i vitit 518 e shkatërroi, dhe Justiniani e rindërtoi me emrin Justiniana Secunda. Më 2023, në bazilikën e shekullit VI rreth 100 metra nga parku, u zbulua një mbishkrim kushtuar Justinianit dhe gruas së tij Teodorës, me fjalët Urbem Dardania; raportet e përshkruajnë si mbishkrim, Wikipedia si mozaik.

A ishte Justiniani dardan? E dokumentuar është kjo: historiani bashkëkohës Prokopi shkruan se perandori lindi në fshatin Tauresium të krahinës së Dardanisë, pranë kështjellës Bederiana, dhe se aty pranë ngriti Justiniana Primën. Tauresium identifikohet zakonisht me Gradishtën te fshati Taor, rreth 20 km në juglindje të Shkupit (teza e Arthur Evansit, e mbështetur nga gërmimet e Kiro Ristovit); Justiniana Prima identifikohet me Caričin Gradin pranë Nishit. Distanca mes tyre kundërshton Prokopin dhe mban hapur debatin. Prejardhja e familjes fshatare, trako-romake apo iliro-romake, është hipotezë; e sigurt është vetëm se gjuha e tij amtare ishte latinishtja.

Çfarë mbeti

• Emri. Dardania mbeti krahinë bizantine në shekullin VI, me Ulpianën, Skupin dhe Justiniana Primën; sipas Ndërtesave të Prokopit, Justiniani ngriti aty 8 fortesa të reja dhe rindërtoi 61.
• Perënditë. Mbishkrimet votive të kohës romake dëshmojnë Dea Dardanicën, «perëndeshën dardane», dhe Andinin, që mendohet të ketë qenë perëndi vendase e bimësisë.
• Stelat. Gurët e varreve dardane tregojnë vajtuese me duar të ngritura dhe gra me një veshje në formë kambane; krahasimi me xhubletën e malësoreve shqiptare është hipotezë e studiuesve, jo dëshmi e drejtpërdrejtë.
• Ekonomia. Romakët gjetën një ekonomi të zhvilluar bujqësie, blegtorie e minierash; Expositio totius mundi (rreth 350) shënon se Dardania e furnizonte Maqedoninë me djathë dhe dhjamë.
• Toponimet. Emra vendesh me rrënjën «Dardh-» dëshmohen në dokumente që nga viti 1417 (Dardhë-a) dhe gjallojnë sot nga Berati te Puka.

Për rrëfimin e plotë të mbretërisë lexoni Dardania dhe Dardanët, ilirët e Kosovës; shihni edhe ilirët, Bardhylin dhe Shkupin.

Burimet

• Straboni, Gjeografia VII 5.6 dhe VII 5.7, përkthimi i H. L. Jones (Loeb, 1924) — VII 5.6, VII 5.7 (Perseus Digital Library).
• Polibi, Historitë II 6 dhe V 97, përkthimi i E. S. Shuckburgh (1889) — II 6, V 97.
• Livi, Ab Urbe condita XXXI 28 (përkthimi i E. T. Sage, Loeb) dhe XLI 19 (teksti latin) — XXXI 28, XLI 19.
• Apiani, Luftërat ilire 2, përkthimi i Horace White (1899) — Perseus.
• Arianit Buqinca, Recherche sur les Dardaniens : VIe–Ier siècles av. J.-C., tezë doktorate, Université de Lyon, 2021 — theses.fr.
• Premtim Alaj, Les habitats de l'Âge du fer sur le territoire de l'actuel Kosovo, tezë doktorate, Université de Lyon, 2019 — HAL.
• Prishtina Insight, «Monumental Inscription Sheds Light on Emperor Justinian's Dardanian Origin at Ulpiana», 18 gusht 2023 — prishtinainsight.com; Kallxo, «Në arën me kumbulla, mbishkrimi antik ‘vulos’ lidhjen me Dardaninë (VIDEO)», 17 gusht 2023 — kallxo.com.
• Pleiades, «Ulpiana» — pleiades.stoa.org/places/482027; «Naissus» — places/207303.
• Wikipedia (anglisht): Dardani, Kingdom of Dardania, Dardania (Roman province), Ulpiana, Longarus, Bato, Monunius, Justinian I; Wikipedia (shqip): Dardanët.