Kulla e Adem Jasharit në Prekaz: rrënoja e marsit 1998 që u bë memorial kombëtar

Në Prekaz të Skenderajt, shtëpitë e familjes Jashari ruhen ashtu siç mbetën pas sulmit të 5–7 marsit 1998: nën skela, me gjurmët e predhave, me varret përbri.

Redaksia ZHURMA · 29 tetor 2026, 12:55 · 6 min lexim

Kulla e Adem Jasharit është emri me të cilin njihen shtëpitë e familjes Jashari në Prekaz të Skenderajt, në zemër të Drenicës: ndërtesat ku Shaban, Hamëz dhe Adem Jashari ranë bashkë me pjesën më të madhe të familjes gjatë sulmit të forcave serbe më 5–7 mars 1998. U lanë ashtu siç mbetën pas tri ditësh granatimi, u mbështollën me skela e çati mbrojtëse dhe, bashkë me varrezat përbri, u shpallën me ligj zonë me interes të veçantë kombëtar. Sot ato janë bërthama e Kompleksit Memorial «Adem Jashari», vendi më i spikatur i kujtesës në Kosovën e pasluftës.

Dy shtëpi dykatëshe të rrënuara nën skela hekuri me çati llamarine, me flamuj kuqezi mbi to, posterin «Ai është i gjallë» dhe një gdhendje guri të tre Jasharëve në hyrje — Shtëpitë e familjes Jashari në Prekaz nën skelat mbrojtëse, 2014 · Foto: Sefer.00 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Foto: Sefer.00 Licenca: CC BY-SA 3.0

Përmbajtja5 pjesë

Ku ndodhet
Historia
Ndërtesa
Çfarë ruhet sot
Burimet

Ku ndodhet

Emrin Prekaz e mbajnë dy fshatra fqinjë të komunës së Skenderajt, Prekazi i Poshtëm dhe Prekazi i Epërm, dhe burimet i vendosin shtëpitë herë në njërin, herë në tjetrin; sipas historisë së familjes, ato i përkasin lagjes Jasharaj, njërës nga katër lagjet e Prekazit të Poshtëm. Shtëpitë qëndrojnë në një vend të ngritur natyrshëm, që sheh mbi fshat; pak më tutje ndodhej fabrika e municionit, që policia serbe e përdori si bazë dhe prej së cilës goditi artileria në mars 1998. Pranë shtëpive shtrihet ara që banorët e quanin «fusha e paqes», sepse në fillim të viteve 1990 aty ishin mbajtur tubimet e pajtimit të gjaqeve; në të u varrosën të rënët e familjes.

Historia

Shaban Jashari ishte mësues në disa fshatra të Drenicës; djemtë e tij Hamëz dhe Adem ishin ndër themeluesit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Shtëpia u rrethua për herë të parë nga policia serbe më 30 dhjetor 1991; banorët e Drenicës u dyndën drejt Prekazit dhe policia u tërhoq. Më 22 janar 1998 policia sulmoi sërish oborrin e Shaban Jasharit dhe u zmbraps. Sulmi i marsit rrëfehet i plotë te 5 marsi 1998: rënia e familjes Jashari; këtu jepet vetëm sa duhet për të kuptuar ndërtesën.

Sulmi vendimtar nisi më 5 mars 1998. Sipas dëshmive të cituara nga Human Rights Watch, ai ishte i orkestruar mirë: autoblinda, granatim artilerie nga fabrika e municionit dhe forca speciale me kamuflazh. Brenda shtëpisë së Shaban Jasharit, sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, ndodheshin Shabani (74) me gruan Zahiden (72) dhe djemtë Hamëz (47) e Adem (42) me familjet e tyre. Vetëm një vajzë 11-vjeçare mbijetoi. Në shtëpi u vranë edhe gruaja e Ademit, Adilja, dhe djali i tyre 13-vjeçar, Kushtrimi. Amnesty International përfundoi se qëllimi nuk ishte kapja e të armatosurve, por «eliminimi i të dyshuarve dhe i familjeve të tyre»; Human Rights Watch përfundoi se të paktën tre vetë u ekzekutuan pasi ishin dorëzuar ose kapur.

Numri i të vrarëve ndryshon nga burimi në burim. Human Rights Watch vlerëson rreth 58 shqiptarë, mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën 16 vjeç, bashkë me të paktën gjashtë vetë të vrarë në rrethana të paqarta në Llaushën fqinje; varrezat e memorialit numërojnë 61 varre. Më 10 mars policia hapi me buldozer një varr të përbashkët dhe varrosi 56 trupa, dhjetë ende të paidentifikuar; më 11 mars të afërmit i nxorën dhe i rivarrosën sipas traditës islame, në arën e familjes. Vdekja e familjes e ktheu një grup të vogël të armatosur në lëvizje masive: pas Prekazit, në gjithë Kosovën u ngritën milici fshatare dhe radhët e UÇK-së u mbushën. Adem Jashari u quajt «Komandanti Legjendar»; pas shpalljes së pavarësisë më 2008 iu dha pas vdekjes titulli «Hero i Kosovës».

Ndërtesa

Fjala «kullë» në Kosovë e në Shqipërinë e Veriut emërton shtëpinë e fortifikuar prej guri, të ngritur kryesisht nga shekulli XVIII deri në fillim të shekullit XX: mure deri në një metër të trasha, kati përdhes për depo e bagëti, katet e sipërme për banim e për odën e miqve, dhe «frëngjitë» — hapjet e ngushta për dritë e mbrojtje. Shtëpitë e Jasharëve nuk i përkasin këtij tipi. Ato janë shtëpi fshatare dykatëshe me çati të pjerrëta dhe fasada të suvatuara, disa ndërtesa rreth një oborri të përbashkët, siç e kërkonte zakoni i familjes së madhe shqiptare. Emrin «kullë» ua dha qëndresa: sipas dy studiueseve që e studiuan vendin nga viti 2000 deri në vitin 2005 (shih Burimet), shtëpitë quhen «Kulla e Jasharëve» sepse kulla, në kulturën shqiptare, shënon karakterin mbrojtës të një shtëpie dhe aftësinë ushtarake të banorëve të saj. Rrëfimi popullor, i cituar në të njëjtin studim, e thotë me një varg:

Për tri ditë Kulla nuk po merrej as po mposhtej.

Gjurmët e tri ditëve janë ende në mure. Një granatë mortaje ra përmes çatisë në shtëpinë ku ishte mbledhur pjesa më e madhe e familjes; fasadat janë të shpuara nga predhat e plumbat dhe shenjat e luftimit shihen edhe brenda dhomave. Pas luftës rrënojat u ruajtën pikërisht në gjendjen e shkatërrimit: u siguruan me skela hekuri që i zgjeruan në gjerësi e lartësi, u mbuluan me çati të reja dhe u ndriçuan me projektorë natën. Mbi skela u vendos posteri i Adem Jasharit me mbishkrimin «Ai është i gjallë!», në oborr busti i tij prej guri të bardhë dhe, në hyrje, një gdhendje fotografike në gur ku Shabani qëndron mes dy djemve.

Çfarë ruhet sot

Ndërtimi i memorialit nisi pas ndërhyrjes së NATO-s më 1999, nën kujdesin e komunës së Skenderajt, që më 2000 ngriti një fondacion për të. Më 8 shtator 2004 Kuvendi i Kosovës miratoi Ligjin nr. 2004/39, që e shpall kompleksin «zonë me interes të veçantë nacional»: ai përfshin varrezat ku prehen pjesëtarët e familjes Jashari, vendbanimet e familjes dhe të lagjes Jasharaj, si dhe hapësirën nga e cila u bë qëndresa e armatosur; mirëmbajtja u takon institucioneve të Kosovës dhe brenda tij ndalohet çdo veprim i partive politike. Në regjistrin e trashëgimisë kulturore të Kosovës kompleksi figuron si monument arkitekturor me numrin 3494.

Kompleksi ka dy pole: lart, shtëpitë e ruajtura si rrënojë, dhe poshtë, varrezat me rreshtat e varreve të radhitura sipas rendit të familjes. Te varret e Shabanit, Hamzës dhe Ademit qëndron pandërprerë një gardë nderi — në vitet e para Trupat Mbrojtëse të Kosovës, sot Forca e Sigurisë së Kosovës. Në muzeun e kompleksit ruhen sendet e mbetura nga beteja, nga pushka e Ademit te lodrat e fëmijëve, dhe çdo mars këtu mbahen përkujtimet mbarëkombëtare «Epopeja e UÇK-së». Në shkurt 2018 gjendja e skelave dhe e çative mbrojtëse ngjalli debat në Kuvendin e Kosovës. Rrënoja mbetet e tillë me qëllim: shtëpia, thonë botimet e memorialit, «i merr plagët si njerëzit».