Veshja e Rugovës: tirqit, xhurdia dhe shalli i bardhë që burri e mban nga shtatë vjeç

Në 13 fshatrat e Grykës së Rugovës, në Alpet Shqiptare në perëndim të Pejës, u ruajt një nga veshjet më të dallueshme të Kosovës: burri me tirq të bardhë, xhurdi të zezë dhe një shall të bardhë mbi tre metra të gjatë, të mbështjellë rreth kokës e nën mjekër; gruaja me një fustan të qepur nga 120 copa, me jelekun e zi «kracë» dhe zinxhirin e artë «qystek» që i bie nga qafa te beli. Banorët e Rugovës, që e nxjerrin prejardhjen nga fisi i Kelmendit, etnografikisht bëjnë pjesë në trevat e Malësisë së Madhe, dhe veshja e tyre e tregon këtë lidhje në çdo copë. Përshkrimi i veshjes së grave mbështetet në monografinë etnografike të Mark Krasniqit «Rugova» (ASHAK, Prishtinë 1987), të cilën e citojnë faqet enciklopedike të sotme.

Përmbajtja4 pjesë

1. Pjesët e veshjes
2. Kur vishej
3. Ndryshimet nëpër krahina
4. Burimet

Pjesët e veshjes

Veshja e burrave. Sipas përshkrimeve enciklopedike të veshjes rugovase, burri mbante tirqit e bardhë prej leshi, të veshur me këmishë, brez, jelek (xhamadan) dhe një lloj tunike të zezë që quhet xhurdi. Në kokë vihej plisi, kësula e shajakut që ndeshet kudo te shqiptarët. Ajo që e dallon rugovasin nga fqinjët është shalli i bardhë prej pëlhure të hollë, i gjatë mbi tre metra, që lidhet rreth kokës dhe nën mjekër. Djali e vinte që në moshën shtatë vjeç dhe e mbante gjer në vdekje, kur i njëjti shall shërbente për ta mbuluar në varr. Këpucët ishin opinga prej lëkure, të njëjta për burra e për gra.

Veshja e grave. Veshja e gruas rugovase ishte e mbushur me qëndisma dhe rruaza me ngjyra e simbole të ndryshme. Sipas Krasniqit (1987), mbi një këmishë prej pëlhure me mëngë të shkurtra vishej një fustan i qepur nga 120 pjesë, të bashkuara në një kollan; mbi këmishë vinte një jelek i zi që quhet kracë, kurse nga qafa deri te beli lëshohej qysteku, zinxhiri i artë; përpara vendoseshin disa shami, prapa pështjellaku, dhe mbi të shoka, brezi i leshtë. Në kokë mbahej shamia e kuqe; nga kyçi i dorës deri te bërryli vinin mëngët e zeza, dhe çorapet ishin po ashtu të zeza. Veshja ndryshonte me moshën: ishte një veshje për vajzat, një për gratë dhe një për plakat, ashtu si për djemtë, burrat dhe pleqtë.

Në Rugovë hyri edhe xhubleta, fundi në formë kambane i grave malësore. Studimi «Veshjet shqiptare të Kosovës» (Instituti Albanologjik, 2009) shënon se në Rugovë veshja me xhubletë u mbajt sidomos pas Luftës së Dytë Botërore. Si në gjithë Kosovën, veshja mbështetet në tri ngjyra kryesore, ndër të cilat më simbolikja është e kuqja.

Kur vishej

Veshja e plotë dilte në pah në festë. Rugovasit kremtojnë Ditën e Pranverës dhe Shëngjergjin, dhe çdo gusht mblidhen për lojërat tradicionale, ku vendasit e mërgimtarët luajnë, këndojnë e vallëzojnë. Në dasma dëgjohet instrumentali «Vallja e Rugovës», sot i njohur në mbarë Kosovën dhe Malësinë; bashkë me të luhet vallja pirrike, loja luftarake me shpata që malësorët e kanë luajtur gjithmonë. Gratë kanë vallen e tyre me shami, dhe ka edhe valle të përziera, ku burrat e gratë vallëzojnë së bashku.

Muzika shoqëronte edhe ditën e zakonshme: burrat këndonin nëpër oda, gratë gjatë punës së përditshme, dhe instrumentet e krahinës janë lahuta, çiftelia e sharkia. Rregulli i përgjithshëm shqiptar vlen edhe këtu: kostumi i dasmës ishte varianti më i pasur i veshjes së krahinës, si për nusen ashtu edhe për dhëndrin, dhe disa vjet pas martesës veshja fillonte të lehtësohej nga stolitë.

Për hierarkinë e festës në Malësinë e Madhe, prej nga vijnë rugovasit, ekziston një dëshmi e datuar. Edith Durham, në festën e Shën Nikollës te fisi Shkreli i Malësisë së Madhe më 1908, vuri re se zakoni u kërkonte nikoqirëve të mos vishnin rrobat më të mira: krekosja u takonte mysafirëve, që erdhën nga Hoti, Kastrati e Boga me shami koke të bardha si bora, xhamadanë e jelekë të kuq e ari, xhurdinë e shkurtër të zezë dhe pantallonat e ngushta (çakshirë, siç i quan ajo) me gajtanë të zinj.

Ndryshimet nëpër krahina

Shalli i bardhë. Durham shkruante më 1928 se një pjesë shumë e madhe e malësorëve shqiptarë, sidomos në Malësinë e Madhe, e mbështillnin kokën tërësisht me një rrip të gjatë pambuku edhe në vapën më të madhe; qytetarët mbanin vetëm një fes të vogël. Në Shkodër, shënon ajo më 1909, të krishterët thoshin se shalli «u mor nga turqit», por udhëtari Henry Blunt kishte shënuar që më 1650 një legjendë — Durham vetë e quan të tillë — sipas së cilës shalli i kokës vinte që nga beteja e Termopileve dhe ishte paraturk. Edhe Nopcsa, te hotjanët e Gropës së Ahit në verën e 1907-s (botuar më 1910), përshkroi një shall të lehtë të bardhë të mbështjellë rreth kokës, ballit, veshëve e qafës. Në Rugovë ky shall u bë shenja e krahinës dhe vihej që në moshën shtatë vjeç; në Podgur, krahina fqinje e Pejës, shalli i bardhë me vija ngjyrash mbështillej rreth plisit dhe mbahej nga burrat e moshuar, rreth të dyzetave.

Tirqit dhe xhurdia. Nopcsa i vendosi tirqit e ngushtë prej leshi dele, të zbukuruar me gajtanë, në një tip veshjeje që shtrihej nga Fusha e Shtojit pranë Shkodrës deri në Rumani, dhe xhurdinë e zezë, të përhapur nga Shkodra deri në Dibër, e quajti element kombëtar të Shqipërisë së Veriut. Në kohën e tij tirqit po ua zinin vendin fustanellës dhe dollamës edhe nëpër male; malësorët e kujtonin fustanellën si tepër të rëndë. Në Podgur burrat mbanin «këmishën e gështenjës», xhamadanin e zi me dy kinda, mitanin me mëngë të gjata dhe japanxhinë e bariut prej shajaku të bardhë me vija të zeza; xhurdia atje ishte rroba e djemve të rinj dhe shenjë krenarie.

Veshja e grave. Në Malësinë e Madhe gruaja e martuar mbante xhubletën: Durham e pa më 1908 te Shkreli si fund të zi në formë kambane, prej leshi të rëndë, me vija të kuqe të errëta, me një rrip të gjerë lëkure të mbushur me gozhdë dhe me një kësulë të zezë me gjysmëhënë filigrani të praruar. Nopcsa e përshkroi te hotjanet si fund të ngurtë në formë kambane, deri nën gju, me xhamadan me mëngë të çara dhe përparje. Në Rugovë gruaja mbante fustanin prej 120 copash me kracë e qystek; veshja me xhubletë mbahej atje sidomos pas Luftës së Dytë Botërore. Në Rrafshin e Dukagjinit gratë mbanin këmishën e gjatë të bardhë me dy pështjellakë dhe jelek me fije ari, me motive gjarpri, gjeli e dielli. Kështu veshja rugovase i bashkon dy anët: shallin e gjatë e xhurdinë që Durham e Nopcsa i panë në Malësinë e Madhe, dhe pështjellakun e shokën që ndeshen edhe në veshjen e Rrafshit të Dukagjinit.

Burimet

• Rugova (rajon) — Wikipedia shqip, kapitulli «Kostumet»; veshja e grave sipas Mark Krasniqit, Rugova — monografi etnografike (ASHAK, Prishtinë 1987), f. 90
• Rugova (region) — Wikipedia anglisht, «Costumes», «Pyrrhic Dance», «Music», «Traditional Games»
• Krahinat etnogjeografike të Kosovës — Wikipedia shqip, kapitulli «Rugova»
• Traditional clothing of Kosovo — Wikipedia anglisht, mbështetur në Veshjet shqiptare të Kosovës (Instituti Albanologjik, Prishtinë 2009) dhe Etnokultura shqiptare në Podgur (Instituti Albanologjik, 2003)
• Veshje popullore të Kosovës — Wikipedia shqip, kapitulli «Veshjet Xhubleta»
• Veshjet popullore shqiptare — Wikipedia shqip
• M. Edith Durham, High Albania (1909), kapitulli mbi festën e Shën Nikollës te Shkreli (1908)
• M. Edith Durham, Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans (1928), f. 297
• Franz Nopcsa, Aus Šala und Klementi: albanische Wanderungen (Sarajevo 1910), udhëtimi i verës 1907
• Vallja e Rugovës — Wikipedia shqip