Xhubleta, fundi-kambanë i grave malësore: një kujtesë ilire e endur në lesh

Një kambanë prej leshi, e ardhur nga thellësia e kohës

Poshtë kanunit të Lekë Dukagjinit dhe përtej tij, në fshatrat e Malësisë së Madhe, të Kelmendit, të Dukagjinit e të Rugovës, gratë vishnin dikur një fund që nuk i ngjante asnjë vishjeje tjetër evropiane: xhubletën, një fund-kambanë prej leshi të ngjeshur, që i jepte trupit femëror një formë të valëzuar, gati arkitekturore. Sot ajo mban një njohje ndërkombëtare që pak objekte të kulturës materiale shqiptare e kanë marrë: në vitin 2022, UNESCO-ja e futi në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që Kërkon Mbrojtje Urgjente, nën emrin «Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage», nr. 01880. Që dosja u pranua pikërisht në vitin e 110-vjetorit të Pavarësisë (1912) i dha njohjes edhe një peshë simbolike, ndonëse arsyeja themelore ishte tjetër: rrezikimi real i një zanati që po plaket bashkë me duart që e njohin.

Fundi që mbahet mbi supe: ndërtimi dhe dy format e tij

Xhubleta nuk qepet si fund i zakonshëm; ajo mbahet varur mbi supe me anë të dy rripave, dhe struktura e saj është ajo e një konstruksioni, jo thjesht e një cope pëlhure. Trupi i saj përbëhet nga 13 deri në 17 shirita filci dhe 5 pjesë të tjera filci, të cilat bashkohen për të krijuar formën kambanë; gjoksi dhe pjesa e mbuluar nga përparësja qëndisen me lesh të zi, të thurur me grep. Vala e kambanës theksohet posaçërisht në pjesën e pasme, aty ku pesha e leshit të ngjeshur bie e lirë. Ekzistojnë dy tipa kryesorë — një xhubletë e ngushtë dhe një tjetër e gjerë — secila me përdorimin dhe rastin e vet. Ta bësh një xhubletë prej fillimit deri në fund është puna e muajve për një grua të aftë në zanat: leshi duhet të ngjishet, të lyhet e të formohet, majat e qëndisjeve të llogariten, e gjithë kjo pa modele të shkruara, vetëm me dorë e me memorie.

Ngjyra, në ditët tona, ka mbetur vetëm në dy variante: e bardhë për vajzat e pamartuara, e zezë për gratë e martuara — një kod i thjeshtë, binar, që lexohet nga çdo fshatar në një çast. Por kjo thjeshtësi është vetë e re. Një autor i shekullit XVII shkroi se as pallua nuk kishte kaq shumë ngjyra sa xhubletat e grave të Kelmendit — fjali që tregon një paletë dikur të pasur, të larmishme, e cila u ngushtua gradualisht, gjatë afërsisht dy shekujve të fundit, ndërsa vetë veshja tërhiqej drejt maleve më të thella e më të izoluara, atje ku mbijetesa e kërkonte thjeshtësinë në vend të shfaqjes.

Gjuha e simboleve: dielli, hëna, gjarpri dhe syri i keq

Përgjatë sipërfaqes së xhubletës shfaqen simbole që nuk janë thjesht zbukurim, por një gjuhë. Dielli, hëna, yjet, shqiponjat dhe gjarpërinjtë (Vitorja) përsëriten në motive gjeometrike, të thjeshtëzuara deri në abstragim, me një arkaizëm që bie në sy edhe syrit jo-specialist. Disa prej këtyre motiveve i përkasin repertorit fetar ilir të jugut; të tjera kanë funksion apotropaik të qartë — mbrojnë nga e keqja, nga sëmundja, nga frymët e liga dhe nga syri i keq. Studiuesit kanë vënë re se disa stolisje përputhen me zinxhirë ilirë të gjetur në tuma varrimi në Shqipëri, ndërsa disa motive në formë dore ripërsërisin formën e amuletave ilire. Xhubleta, në këtë kuptim, funksionon si një dokument i shkruar me gjilpërë e lesh: një grua malësore që e vesh, pa e ditur medoemos etimologjinë e çdo simboli, mban mbi vete një sistem mbrojtjeje shekullor.

Nga bronzi te bleta: hipoteza e një origjine shumë të lashtë

Vetë forma kambanë e xhubletës i ngjan figurave neolitike ballkanike dhe figurave të epokës së bronzit ilir, si dhe figurave nga rajone të tjera mesdhetare të datuara në mijëvjeçarin e dytë para erës sonë; forma të ngjashme kambanë shfaqen edhe te perëndeshat dhe vallëzueset e paraqitura në monumente të epokës romake në Ballkan. Këto janë paralele shkencore, jo prova të vazhdimësisë së drejtpërdrejtë — por vazhdimësia si mundësi, e mbajtur gjallë brez pas brezi në lesh e stoli, mbetet një nga aspektet më prekëse të xhubletës.

Po aq intriguese, edhe pse ende hipotezë, është vetë historia e emrit. Disa gjuhëtarë e nxjerrin fjalën «xhubletë» nga një formë proto-shqipe që do të thoshte «bletë» (*jú-(m)blit-ā), e cila nga ana e saj vjen prej një rrënje ballkano-indoevropiane *h₁sú-melit, «që ka mjaltë të mirë». Lidhjen e xhubletës me bletën disa studiues e vënë paralel me kulturën mesdhetare e minoike të lashtë, ku miti i Zeusit dhe nimfës Melissa lidh hyjnitë me mjaltin dhe bletën. Është, theksojmë, një hipotezë etimologjike e propozuar, jo një fakt i mbyllur — por një hipotezë që, po të vërtetohej, do të bënte nga xhubleta jo vetëm një veshje, por një fjalë-fosil, të mbijetuar që para shqipes së sotme.

Një rrjet i vetëm malësor, jo katër folklore të ndara

Harta politike e sotme e ndan zonën ku xhubleta jetoi në katër shtete, por vetë veshja nuk e njeh atë ndarje. Ajo mbahej në Malësinë e Madhe, në Kelmend, në Dukagjin dhe në malësinë e Shkodrës brenda kufijve të sotëm të Shqipërisë; në Rugovë, brenda Kosovës; dhe në krahinat shqiptare të Malit të Zi dhe të Maqedonisë së Veriut. Kjo nuk është katër tradita që rastësisht ngjajnë me njëra-tjetrën — është një zonë e vetme e kulturës materiale, e lidhur nga të njëjtat teknika filci, i njëjti kod ngjyrash, i njëjti repertor simbolesh: një rrjet zanatçie malësore që kufijtë administrativë të shekullit XX e ndanë në letër, por nuk e ndanë dot në themel. Referenca standarde shqiptare për veshjet tradicionale, «Veshjet shqiptare në shekuj» e Andromaqi Gjergjit, mbetet pika e nisjes për këdo që kërkon të hartojë këtë gjeografi zanati përtej kufijve.

Pse UNESCO e quajti «urgjente»

Kualifikimi «urgjente» nuk është formalitet burokratik, është një diagnozë. Rrethi i grave që dinë ende ta veshin xhubletën në përditshmëri po plaket; numri i grave që dinë ende ta bëjnë me duart e tyre, nga fillimi deri në fund, është i vogël dhe zvogëlohet; malësitë ku ajo lindi po zbrazen nga banorët, drejt qyteteve e drejt emigrimit; dhe veshja industriale, e lirë e universale, e ka zëvendësuar prej kohësh atë të përditshme malësore. Kjo s'është histori vajtimi. Është përshkrim i ndershëm i një zanati që po hollohet, jo që ka vdekur — dhe pikërisht sepse ende ka fije që lidhin të tashmen me atë traditë, njohja e UNESCO-s hap një dritare, të ngushtë por reale, për ta mbajtur gjallë atë që ende mund të mbahet.