Vallja e Rugovës: dueli i shpatave që mban gjallë etikën e kreshnikëve

Në grykën e thellë të Rugovës, aty ku Bjeshkët e Nemuna ngrihen mbi Pejë si mure guri, ka mbijetuar një kërcim që nuk kërkon as muzikë, as fjalë për të treguar historinë e vet. Dy burra, të veshur me shami të bardhë të gjatë mbështjellë rreth kokës, dalin përballë njëri-tjetrit me shpata në dorë dhe luajnë një duel — jo për të vrarë, po për të fituar. Kjo është Vallja e Rugovës, ose siç e quajnë malësorët, loja luftarake: një nga dëshmitë më të vjetra e më të pastra që malësia shqiptare ka ruajtur për ligjin e saj të nderit.

Pse ka rëndësi

• Vallja e Rugovës — «loja luftarake» — kërcehet nga dy burra me shpata në dorë, në formën e saj më të hershme pa muzikë e pa këngë: një duel i improvizuar për dorën e një vajze, ku njëri mbetet fitues.
• Banorët e Rugovës, në Bjeshkët e Nemuna mbi Pejë, tradita i gjurmon si degë të fisit të Kelmendit nga Malësia e Madhe — lidhje që e vendos vallen brenda një bote malësore që nuk e njeh kufirin mes Kosovës, Shqipërisë dhe Malit të Zi.
• Grykën e Rugovës Kuvendi i Kosovës e shpalli Park Kombëtar më 2013.

Një grykë mali dhe një fis

Rugova është një rajon malor në veriperëndim të Kosovës, pjesë e Bjeshkëve të Nemuna dhe e Grykës së Rugovës, të gdhendur nga akullnajat. Në vitin 2013 Kuvendi i Kosovës e shpalli Park Kombëtar. Por rëndësia e saj nuk është vetëm gjeografike. Banorët e Rugovës janë gegë shqiptarë, të cilët tradita e gjurmon si degë të fisit të Kelmendit nga Malësia e Madhe — të ndarë në linjat Lajç, Nikç, Muriq, Vukël e Selcë. Është pikërisht kjo prejardhje kelmendase që lidh vallen e Rugovës me një botë më të gjerë malësore që nuk e njeh kufirin midis Kosovës, Shqipërisë dhe Malit të Zi: të njëjtët njerëz, i njëjti kod, i njëjti kërcim.

Dueli për vajzën

Në formën e saj më të hershme, vallja kërcehet në heshtje. Nuk ka vegël që e udhëheq, as këngë; kërcimtarët ndjekin vetëm ritmin e trupit, të improvizuar, hap pas hapi. Dy burra përfaqësojnë dy rivalë që përleshen për dorën e një vajze — një “garë për të fituar nusen”, siç e kanë quajtur studiuesit e folklorit. Shpatat përplasen, trupat rrotullohen, hapi rëndohet e lehtësohet sipas tensionit të përballjes, derisa njëri mbetet fitues. Në disa variante të Kosovës veriperëndimore duelin e shoqëron muzika instrumentale; në të tjera dëgjohet vetëm rrahja e tupanit. Përveç shpatës, malësorët e Rugovës kanë kërcyer edhe me pushkë të vjetra dhe me flamur në dorë — dëshmi se kërcimi lindi si përgatitje dhe kujtim i luftës, jo si spektakël.

Trupi që kërcen atë që lahuta e këndon

Vallja e Rugovës nuk qëndron vetëm. Ajo është ana trupore e së njëjtës botë epike që lahuta e këndon dhe çiftelia e mban në ritëm. Aty ku Kângët e Kreshnikëve tregojnë Mujin dhe Halilin, dueluesit e Rugovës e vënë atë etikë në lëvizje: burrërinë, garën e ndershme, fitoren pa poshtërim të kundërshtarit. Dueli për vajzën nuk është dhunë — është ritual nderi, i njëjti nder që Kanuni i Lekë Dukagjinit e kodifikon dhe që besa e ruan. Në malësinë shqiptare kënga, ligji dhe kërcimi nuk janë tri gjëra të ndara: janë tri gjuhë të së njëjtës kujtesë, njëra e zërit, njëra e fjalës, njëra e trupit. Vallja e Rugovës është ajo e trupit.

Nga bjeshka te skena

Në mesin e shekullit XX, malësorët e Rugovës themeluan ansamblin autokton të folklorit “Rugova”, që e nxori kërcimin nga oda e bjeshkës në skenë dhe e bëri të njohur përtej trojeve shqiptare. Në vitin 1971 u përgatit një koreografi profesioniste për ansamblet folklorike, dhe deri në vitet ’80 vallja kishte fituar popullaritet të gjerë. Kjo rrugë ka edhe një anë që kërkon sy të kthjellët: kur një kërcim malësor kalon nëpër duart e folklorit shtetëror jugosllav, ai rrezikon të kthehet në dekor — një numër skenik i zhveshur nga ligji dhe konteksti që e lindën. Ansambli “Rugova” dhe Lojërat e Rugovës sot janë nën mbrojtje shtetërore në Kosovë; sfida e vërtetë mbetet të ruhet jo hapi, po kuptimi i hapit.

Një idiomë malësore që nuk e ndau kufiri

Vallja e Rugovës nuk është një ishull. Ajo i përket një familjeje të tërë kërcimesh malësore që shtrihen nga Kosova në Tropojë e në malësinë e Gjakovës, deri në bjeshkët e Malit të Zi ku fise barinjsh shqiptarë u ngulën në shekullin XVIII. Është e njëjta idiomë — e ngadaltë, heroike, e formësuar nga Kanuni — që i mbijetoi ndarjeve politike si një gjë e vetme. Në vitet e fundit K’cimi i Tropojës, kërcimi malësor i Tropojës dhe i malësisë së Gjakovës që shtrihet mes Shqipërisë veriore dhe Kosovës, u shpall trashëgimi kulturore e paprekshme nga UNESCO — njohja ndërkombëtare e së njëjtës gjuhë trupore që Rugova e ruan në formën e saj luftarake. Vallja e Rugovës vetë nuk ka ende një regjistrim ndërkombëtar; por vlera e saj nuk pret vulë. Ajo qëndron aty ku ka qëndruar gjithmonë: në grykën e malit, në trupin e burrit që ngre shpatën jo për të vrarë, po për të kujtuar.

Burimet

• Studime filologjike, Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, 1978, f. 131 (mbi tupanin si vegël shoqëruese e valles së Rugovës).
• Wikipedia (anglisht), «Rugova (sword dance)» — struktura e duelit, forma pa muzikë, koreografia e vitit 1971, prania në Mal të Zi.
• Wikipedia (shqip), «Rugova (rajon)» — gjeografia, prejardhja kelmendase, veglat lahutë/çifteli/sharki, veshja malësore.
• Komuna e Pejës, faqja e folklorit të Rugovës — kërcimet me shpatë, pushkë dhe flamur; ruajtja e origjinalitetit të lashtë.