Kulla e Isa Boletinit: kështjella e familjes u rrënua pesë herë dhe sot është muze

Kulla e Isa Boletinit është kompleksi i kullave prej guri të familjes Boletini në fshatin Boletin në veri të Mitrovicës. Aty lindi më 1864 Isa Boletini, aty u kthyen eshtrat e tij më 10 qershor 2015, dhe aty sot ndodhet muzeu i tij. Kompleksi mbahet nën mbrojtje të përhershme nga shteti i Kosovës dhe, sipas databazës së Ministrisë së Kulturës, hyn në një Zonë të Veçantë të Mbrojtur të Pakos së Ahtisaarit.

Përmbajtja5 pjesë

1. Vendi
2. Historia
3. Ndërtesa
4. Monumenti sot
5. Burimet

Vendi

Boletini është fshat i komunës së Zveçanit, në rrethin e Mitrovicës. Kulla e Boletinëve ngrihet në një terren të pjerrët pranë Manastirit të Sokolicës, që Isa dhe i vëllai i madh, Ahmeti, e kishin marrë në mbrojtje. Dosjen e monumentit e mban Qendra Rajonale për Trashëgimi Kulturore e Mitrovicës.

Historia

Sipas rrëfimeve për prejardhjen e familjes, Boletinët kishin ardhur në këtë anë nga Isniqi i Deçanit për shkak të një gjakmarrjeje dhe e nxirrnin prejardhjen nga Shala e Shqipërisë së Veriut; mbiemrin e morën nga fshati ku u vendosën. Sipas databazës së trashëgimisë kulturore të Kosovës, kullat si vendbanim i fortifikuar i familjes u ngritën në fund të shekullit XIX. E njëjta dosje numëron pesë shkatërrime: tri në vitet 1830–1832, 1892 dhe 1895, dhe dy në fillim të shekullit XX, më 1908 dhe 1912. Data e parë bie para kohës që dosja e jep për ndërtimin e kullave të sotme, mospërputhje që databaza nuk e shpjegon; hyrja për fshatin Boletin në këtë enciklopedi flet, nga ana tjetër, për gjashtë djegie dhe gjashtë rindërtime.

Djegia e vitit 1908 është e dokumentuar më mirë. Pas kthimit të Kushtetutës osmane, Nexhip bej Draga dhe krerë të tjerë të Kosovës e shihnin Boletinin si pengesë e si besnik të sulltanit dhe kërkuan nga qeveria xhonturke arrestimin e tij dhe rrënimin e kullës. Qeveria dërgoi një oficer me ushtarë dhe me një urdhër gjykate: një çiflig që ia kishte dhënë sulltani duhej t’i kthehej pronarit të mëparshëm. Boletini nuk e pranoi urdhrin dhe i nxori të dërguarit jashtë; forcat osmane u kthyen me sulm dhe, pas një përleshjeje të ashpër, ai doli me një grup të vogël njerëzish, ndërsa kulla u rrafshua. Një burim serb i vitit 1924, i cituar nga Wikipedia në anglisht, i gjen bijtë e Boletinit duke jetuar me familjet e tyre në kullën pranë Sokolicës, të shkatërruar disa herë nga artileria osmane — pra të ringritur, meqë familja jetonte ende aty.

Eqrem bej Vlora shënon në kujtimet e veta (Kujtime 1885–1925, botimi shqip i vitit 2003) se Isai jetonte në fshatin Boletin, afër Mitrovicës, në një shtëpi të bukur tradicionale.

Vetë Isa Boletini u vra në Podgoricë në janar 1916 dhe u varros atje. «Oda e Burrave» u rrënua mes dy luftërave botërore. Kompleksi sot është në pronësi shtetërore; gjatë shekullit XX, në mungesë të një ndërtese shkollore, ai shërbeu për një kohë si shkollë fillore e fshatit, dhe shkolla e re u ngrit më vonë në pjesën ekonomike të oborrit. Datimin e kësaj shkolle burimet e japin ndryshe: dosja e monumentit e vendos kthimin e «Shtëpisë së Zjarrit» në qendër arsimi në fillim të shekullit XX, raporti i vitit 1924 e gjen familjen ende në kullë, ndërsa hyrja për fshatin në këtë enciklopedi e daton shkollën në vitet 1946–1970. Të dyja kullat u konservuan dhe u restauruan në vitet 2003–2004.

Ndërtesa

Kompleksi shtrihet në shpat. Ana perëndimore ishte e rrethuar me mure mbrojtëse mbi një terren të rrëpirët; nga lindja mur rrethues nuk kishte — dosja e monumentit e shpjegon këtë me pjerrësinë e madhe, që e bënte atë anë të përshtatshme për vrojtim. Oborri mbyllet me një mur prej gurësh të gdhendur, me frëngji dhe me një oxhak të ndërtuar brenda murit. Hyrjet janë dy: kryesorja për mysafirët e jashtëm dhe hyrja ekonomike që shpinte në oborrin ekonomik. Mbi platonë e brendshme ngriheshin dy kullat, «Oda e Burrave» dhe «Shtëpia e Zjarrit»; hambari, koshi dhe stalla që i shoqëronin sot nuk ekzistojnë më.

«Shtëpia e Zjarrit» ruhet në gjendjen e vet burimore. Ka bazë katrore, mure masive prej guri dhe çati me tre ujë, të mbuluar me qeramidhe tradicionale. Përdhesa ka dy dyer përballë njëra-tjetrës: njëra lidhte kullën me «Odën e Burrave», tjetra me ndërtesat ekonomike. Hapjet janë dy llojesh — dritare guri me hark vetëm nga brenda dhe frëngji të rrumbullakëta me prerje koni të cunguar. Në fasadën perëndimore del dyshekllëku, galeria prej guri me hapje të vogla; fasada jugore ka dy dritare. Kati i sipërm ndahet në katër kthina: tri dhoma fjetjeje, secila me oxhakun e vet, dhe divanhanja, ku ndodhen dyshekllëku, abdes-hanja dhe tualeti që del si erker nga muri verior. Meskatet, çatia dhe shkallët janë prej druri; trau kryesor i përdhesës mbështetet në një shtyllë druri të ngritur mbi një bllok guri dhe shtrihet në boshtin lindje–perëndim, me trarët dytësorë të vendosur tërthor; kati i parë e përsërit zgjidhjen në drejtim të kundërt.

Nga «Oda e Burrave» kanë mbetur rrënojat, por muratura e rregullt me blloqe të latuara lexohet ende. Hyrja ishte nga lindja, me shkallë të brendshme njëkrahëshe në të njëjtën anë. Përdhesa përbënte një hapësirë të vetme, pothuajse të mbyllur, me dy frëngji katërkëndëshe që shërbenin për ajrosje. Nyjet sanitare të kompleksit nuk i përkasin kohës së ndërtimit: sipas dosjes, u shtuan kur «Shtëpia e Zjarrit» u kthye në qendër arsimi për banorët përreth.

Monumenti sot

• Kompleksi figuron në databazën e Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit me numrin unik 000005, klasa «Monument», tipi arkitektural, periudha osmane, shekulli XIX.
• Mbrojtja e përhershme mban numrin E.K. 02-317/80. Databaza e regjistron edhe si Zonë të Veçantë të Mbrojtur sipas Pakos së Ahtisaarit, dhe nga viti 2011 deri në vitin 2021 i është ripërtërirë çdo vjeshtë edhe mbrojtja e përkohshme.
• Kullat funksionojnë si muze, me një ekspozitë kushtuar figurës së Isa Boletinit. Më 2013 ministria ndërmori masa urgjente në kompleks, më 2015 u rregulluan varrezat dhe çdo pranverë kryhen punime mirëmbajtjeje.
• Më 10 qershor 2015 eshtrat e Isa Boletinit u rivarrosën në Boletin. Pasi kishin qëndruar në Podgoricë që nga viti 1916, ato u zhvarrosën më 1998 dhe u ruajtën në xhaminë e Mitrovicës; më 2011 u dërguan në departamentin e mjekësisë ligjore në Prishtinë, ku mbetën deri në vitin e rivarrimit. Rivarrimit në fshat i paraprinë një seancë solemne e Kuvendit të Kosovës dhe një homazh në stadiumin e Mitrovicës, me qindra të pranishëm.

Burimet

• Kompleksi i Ndërtesave të Isë Boletinit — Databaza e Trashëgimisë Kulturore të Kosovës, Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit (statusi, historiku, përshkrimi arkitektonik).
• Isa Boletini — Wikipedia në shqip (lindja në kullë, prejardhja e familjes, mbrojtja e Sokolicës, djegia e vitit 1908; aty citohen edhe kujtimet e Eqrem bej Vlorës, Kujtime 1885–1925, përkthyer nga Afrim Koçi, IDK, Tiranë 2003, f. 280).
• Isa Boletini — Wikipedia në anglisht (prejardhja e familjes, kërkesa e vitit 1908 për rrënimin e kullës dhe sulmi, kulla pranë Sokolicës më 1924).
• Boletin — Wikipedia në anglisht (fshati, komuna e Zveçanit, rivarrimi).
• Kosovo Reburies Albanian Hero Isa Boletini — Balkan Insight, 10 qershor 2015 (rruga e eshtrave 1916–2015).
• Boletin — hyrja e fshatit në këtë enciklopedi (gjashtë djegiet dhe rindërtimet, shkolla e viteve 1946–1970).
• Fotografia e kullës — Wikimedia Commons, Buharm, CC BY-SA 4.0.