Kanuni i Lekë Dukagjinit: prona dhe trashëgimia si nder i familjes
Çfarë roli kishte prona si institucion juridik dhe moral në organizimin ekonomik të bashkësive tradicionale shqiptare?
Prona në të drejtën dokësore shqiptare nuk konsiderohej thjesht si një zotërim material, por si një institucion juridik, ekonomik dhe moral. Ajo shërbente si shtylla e organizimit shoqëror, ku zotërimi i tokës, kullotave dhe pyjeve ishte element thelbësor i identitetit familjar dhe fisnor, veçanërisht në Shqipërinë e Veriut dhe Mirditë.
Kanuni i Lekë Dukagjinit e njeh pronën private si të drejtë të ligjshme, duke vendosur norma të rrepta për mbrojtjen e kufijve. Cenimi i pronës nuk shihej vetëm si një humbje ekonomike, por si një goditje ndaj nderit të familjes dhe rendit shoqëror, duke kërkuar kompensim të dëmit dhe pajtim ndërmjet palëve.
Procesi i tjetërsimit të pronës, si shitja apo dhurimi, nuk mund të bëhej në mënyrë arbitrare. Interesi i familjes dhe i fisit ishte prioriteti, ku njihej e drejta e parapëlqimit të të afërmve për të ruajtur integritetin e pasurisë. Zhvendosja e shenjave kufitare trajtohej si një shkelje e rëndë juridike.
Përveç pronës private, e drejta dokësore njihte edhe pronësinë e përbashkët. Burimet natyrore si kullotat, pyjet dhe burimet ujore administroheshin kolektivisht nga katundi, fisi ose bajraku. Përdorimi i tyre bazohej në parimin e barazisë, por me kufizime për të shmangur dëmtimin e burimeve natyrore.
Trashëgimia ishte një nga institucionet më kritike për ruajtjen e stabilitetit ekonomik të familjes patriarkale. Pas vdekjes së kryefamiljarit, pasuria kalonte te djemtë, të cilët shiheshin si vazhduesit juridikë. Ruajtja e pasurisë së pandarë konsiderohej kusht esencial për stabilitetin, ndërsa ndarja bëhej vetëm nën mbikëqyrjen e pleqve.
Vajzat, sipas normave të zakonit, nuk përfshiheshin në trashëgiminë e tokës familjare pasi kalonin në familjen e bashkëshortit. Megjithatë, Kanuni njihte institucionin e prikës, e cila përfshinte bagëti dhe sende shtëpiake si pjesë e pasurisë që familja i jepte vajzës në momentin e martesës.
Në rastet kur mungonin trashëgimtarët meshkuj, pasuria kalonte te të afërmit e trungut familjar. Ky mekanizëm siguronte që pasuria të qëndronte brenda fisit dhe të ruheshin lidhjet familjare, duke shmangur tjetërsimin e tokës jashtë strukturës tradicionale të shoqërisë shqiptare.
Burim: Fjala
— Redaksia ZHURMA
