Kanuni i Lekë Dukagjinit: prona dhe trashëgimia si nder i familjes
Çfarë roli kishte prona si institucion juridik dhe moral në organizimin ekonomik të bashkësive tradicionale shqiptare?
Redaksia ZHURMA · · Përditësuar · 2 min lexim
Prona në të drejtën dokësore shqiptare nuk konsiderohej thjesht si një zotërim material, por si një institucion juridik, ekonomik dhe moral. Ajo shërbente si shtylla e organizimit shoqëror, ku zotërimi i tokës, kullotave dhe pyjeve ishte element thelbësor i identitetit familjar dhe fisnor, veçanërisht në Shqipërinë e Veriut dhe Mirditë.
Kanuni i Lekë Dukagjinit e njeh pronën private si të drejtë të ligjshme, duke vendosur norma të rrepta për mbrojtjen e kufijve. Cenimi i pronës nuk shihej vetëm si një humbje ekonomike, por si një goditje ndaj nderit të familjes dhe rendit shoqëror, duke kërkuar kompensim të dëmit dhe pajtim ndërmjet palëve.
Procesi i tjetërsimit të pronës, si shitja apo dhurimi, nuk mund të bëhej në mënyrë arbitrare. Interesi i familjes dhe i fisit ishte prioriteti, ku njihej e drejta e parapëlqimit të të afërmve për të ruajtur integritetin e pasurisë. Zhvendosja e shenjave kufitare trajtohej si një shkelje e rëndë juridike.
Përveç pronës private, e drejta dokësore njihte edhe pronësinë e përbashkët. Burimet natyrore si kullotat, pyjet dhe burimet ujore administroheshin kolektivisht nga katundi, fisi ose bajraku. Përdorimi i tyre bazohej në parimin e barazisë, por me kufizime për të shmangur dëmtimin e burimeve natyrore.
Trashëgimia ishte një nga institucionet më kritike për ruajtjen e stabilitetit ekonomik të familjes patriarkale. Pas vdekjes së kryefamiljarit, pasuria kalonte te djemtë, të cilët shiheshin si vazhduesit juridikë. Ruajtja e pasurisë së pandarë konsiderohej kusht esencial për stabilitetin, ndërsa ndarja bëhej vetëm nën mbikëqyrjen e pleqve.
Vajzat, sipas normave të zakonit, nuk përfshiheshin në trashëgiminë e tokës familjare pasi kalonin në familjen e bashkëshortit. Megjithatë, Kanuni njihte institucionin e prikës, e cila përfshinte bagëti dhe sende shtëpiake si pjesë e pasurisë që familja i jepte vajzës në momentin e martesës.
Në rastet kur mungonin trashëgimtarët meshkuj, pasuria kalonte te të afërmit e trungut familjar. Ky mekanizëm siguronte që pasuria të qëndronte brenda fisit dhe të ruheshin lidhjet familjare, duke shmangur tjetërsimin e tokës jashtë strukturës tradicionale të shoqërisë shqiptare.
Burim: Fjala
— Redaksia ZHURMA
