Veshjet kombëtare: xhubleta, fustanella dhe plisi

Një popull mund të lexohet edhe nga rrobat e tij. Para se shqiptari të kishte gjykata, arkiva a kushtetuta, ai kishte tezgjahun: aty, fill pas fillit, qepej një rend i tërë — kush ishe, nga vije, sa vjeç ishe, e martuar a e ve, e pasur a e varfër. Veshja kombëtare nuk ka qenë kurrë thjesht mbulesë trupi; ka qenë dokument. Dhe ndër të gjitha dokumentet që na ka lënë trashëgimia shqiptare, pak janë aq të vjetra dhe aq elokuente sa tri veshjet që e mbajnë mbi vete tërë harkun e kombit: xhubleta e malësores, fustanella e toskut dhe plisi i bardhë mbi kokë.

Xhubleta: kambana e zezë e maleve

Xhubleta është, ndoshta, rrobja më e moçme që vazhdon të vishet ende sot në Evropë. Është një fund kambanor, kryesisht i zi, i valëzuar poshtë — sidomos në shpinë — i ndërtuar prej shumë rripave të ngushta shajaku të vendosur horizontalisht dhe të lidhura me litarë leshi. Nuk qepet si fustanet e zakonshme; thuret e ndërthuret, gati si një vepër arkitekture mbi trup, dhe kërkon muaj pune. Studiuesit ia gjurmojnë origjinën deri te veshja ilire e ballkanit antik, gjë që e bën atë një urë të drejtpërdrejtë midis grues së sotme malësore dhe stërgjysheve të saj para dy mijë vjetësh.

E veshur dikur përditë që nga puberteti, xhubleta tregonte gjendjen shoqërore e ekonomike të grues që e mbante. Ajo mbijetoi pikërisht atje ku mbijetoi edhe gjuha e ligji i vjetër — në malësitë e Veriut, në Kosovë, në trojet shqiptare të Maqedonisë e Malit të Zi — të njëjtat zona që ruajtën të drejtën zakonore dhe kullat e gurta. Më 30 nëntor 2022, UNESCO e regjistroi xhubletën në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që ka nevojë për mbrojtje urgjente — një njohje e merituar, por edhe një paralajmërim: mjeshtëria po shuhet, dhe me të do të shuhej një gjuhë e tërë e qepur me dorë.

Fustanella: gjeografia e një funde burrash

Po aq e fortë sa xhubleta për gruan veriore, fustanella ishte rrobja e burrit jugor. Ky fund i bardhë me palë të shumta — disa thonë deri në katërqind palë — ishte veshja e toskut të Shqipërisë jugore, e përshtatur mrekullisht për luftën në mal: e lehtë, e lirë në lëvizje, e denjë për një popull që e zgjidhte fatin me pushkë nëpër gryka. Shumica e studiuesve, edhe pse jo të gjithë pajtohen, e pranojnë se fustanella e ka zanafillën në Toskëri dhe u përhap në trojet greke gjatë periudhës osmane.

Këtu duhet folur me ndershmërinë e Konicës, jo me zhurmën e propagandës. Fustanella sot mbahet si kostum kombëtar edhe nga Greqia edhe nga Shqipëria, dhe debati për "pronësinë" e saj është shpesh i kotë. E vërteta historike — që një veshje toske u bë me kohë simbol i një kombi tjetër — nuk është turp për ne; është dëshmi se kjo trevë ka qenë gjithnjë një endje popujsh, dhe se shqiptarët kanë dhënë po aq sa kanë marrë. Krenaria e vërtetë nuk ka frikë nga e vërteta. Fustanella mbetet shqiptare në origjinë; çfarë u bë më pas është histori e përbashkët e Ballkanit, jo grabitje.

Plisi: kapela që nuk u hoq kurrë

Mbi të dyja, mbi malësoren me xhubletë dhe mbi toskun me fustanellë, qëndron një gjë e përbashkët: plisi i bardhë. Kjo kapelë e bardhë prej leshi të ngjeshur, pa buzë, e quajtur edhe qeleshe, është ndoshta simboli më i pandërprerë i identitetit shqiptar. Fjala qeleshe vjen drejtpërdrejt nga lesh; emri plis rrjedh nga një rrënjë e lashtë proto-shqiptare. Studiuesit — mes tyre arkeologu Aleksandër Stipçeviq — e lidhin plisin me kapelën ilire të epokës së hekurit, të ngjashme me pileusin mesdhetar, e dëshmuar në monumente romake nga shekujt II–III. Pra shqiptari e ka mbajtur të njëjtën formë kapele rreth dy mijë vjet, ndërsa perandori e fe e kanë ndërruar disa herë mbi kokën e tij. Kjo qëndrueshmëri është aq domethënëse sa plisi meriton një trajtim më vete; e kemi nderuar te plisi i bardhë dhe simbolet kombëtare.

Një gjeografi e qepur

Veshja shqiptare nuk është një uniformë; është një hartë. Lumi Shkumbin, që e pret Shqipërinë nga lindja në perëndim, ndan jo vetëm dy dialekte por edhe dy bota veshjesh: gegërinë e tirqve e të xhubletës në veri, toskërinë e fustanellës në jug. Tirqit — pantallona të ngushta prej shajaku të bardhë me qëndisje të zeza — varionin sipas krahinës dhe gjendjes: sa më i lartë statusi, aq më e ndërlikuar qëndisja, ndaj shkodrani i mbante tjetërsoj nga malësori. Edhe xhamadani, jeleku a këmisha e gjatë e qëndisur, fliste me ngjyra: kadife e kuqe me qëndisje të zezë a të artë në Veri, e bardhë në krem a blu e errët në Jug.

Çdo derë lugine, çdo qytet, çdo bjeshkë kishte nuancën e vet. Kjo larmi nuk është copëtim, është pasuri — e njëjta logjikë që e bën këngën popullore të ndahet në veri me lahutë e jug me iso, pa pushuar kurrë së qeni shqiptare. Sot këto rroba i shohim më shpesh në festa, në valle, në fotografi të vjetra dhe në vitrina muzeumesh sesa në jetën e përditshme. Por çdo herë që një vajzë vesh një xhubletë në një valle dasme, a një burrë vendos plisin mbi kokë në një ngjarje kombëtare, ndodh diçka më shumë se folklor: një popull e vesh historinë e vet dhe e mban mbi trup, e gjallë, atë që mund ta kishte lënë në sirtarët e harresës.

Burimet:

• UNESCO, Lista e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që kërkon mbrojtje urgjente — "Xhubleta, veshje me përftesë, mjeshtëri dhe forma të përdorimit" (2022).
• Aleksandër Stipçeviq, The Illyrians: History and Culture (1977) — për origjinën ilire të plisit/qeleshes.
• Wikipedia / EB: zërat "Xhubleta", "Fustanella", "Qeleshe (Plis)" — për përhapjen gjeografike dhe debatin mbi origjinën e fustanellës.
• Robert Elsie, shënime mbi kulturën materiale shqiptare dhe ndarjen veri–jug të veshjeve (tirq, xhamadan, ndarja e Shkumbinit).

— Redaksia ZHURMA