Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan histori

ILIRIKUM — Nga provinca ushtarake e Ilirikumit, përballë Adriatikut, dolën disa nga perandorët më të shquar të Romës së vonë dhe të Bisancit. Ata quheshin «perandorët ilirianë» — jo për arsye etnike të thjeshta, por sepse u lindën dhe u rritën në krahinën që ishte shtëpia e ilirëve të lashtë, dhe nga aty sjellën disciplinën ushtarake qé i shpëtoi perandorisë nga kriza e shekullit III.

Fakte kryesore

• Periode: Shekulli III p.e.s. (kriza e shekullit të tretë)
• Vendvija: Iliriku, provincë romake në Ballkanin perëndimor (territor i sotëm: Shqipëria, Kroacia, Bosnjë-Herzegovina, Mali i Zi, Serbi)
• Pjesëmarrës kryesor: Klaudiu II Gotiku (268–270), Aureliani (270–275), Diokleciani (284–305), Konstantini i madhi (306–337), Justini I dhe Justiniani I (527–565)
• Trashëgimi: Tetrarkia administrative (Diokleciani), Kodifikimi i Justinianit (Justiniani I), rindërtimi i perandorisë nga kriza e shekullit III

Nga Iliriku te perandoria

Ilirikumi ishte provincë romake në Ballkanin perëndimor, që mbulonte shumicën e territorit ku banonin ilirët e lashtë — të tanishëm Shqipëria, Kroacia, Bosnja dhe Hercegovina, Mali i Zi, Serbja dhe pjesë tjera. Ilirët fillimisht e rezistuan pushtimit romak, por u asimiluan në perandori, duke bërë kontribut të madh jetës ushtarake dhe politike të saj. Nga këtu dolën perandorët qé, në një periudhë krize të shekurtrit III p.e.s., rindërtuan dhe ruajtën perandorinë e tyre.

Perandorët e shekullit të tretë: shpëtimtarët e Romës

Shekulli III p.e.s. njohet si «Kriza e shekullit të tretë» — një periudhë me perandorë të shkurtërkujtë, pushtime gotike dhe persiane, dhe inflacion të madh. Nga kohësuese e kësaj krize dolën një rresot perandorë nga Iliriku:

• Klaudiu II Gotiku (268–270) — fitoi betejën e Nishit kundër gotëve, duke i dhënë emrin «Gotiku».
• Aureliani (270–275) — i njohur si «Restitutor Orbis» (Rindërtuesi i Botës), bashkoi perandorinë pas periudhës së sundimit të zhdukjes.
• Diokleciani (284–305) — nga Doclea (afër Podgoricës së sotme), themeloi Tetrarkinë dhe riformoi administratën, ushtrinë dhe financat.
• Konstantini i madhi (306–337) — lindur në Nish (Naissus), i pari perandor i krishterë, themeloi Konstantinopolin dhe legalizoi krishtnjën me Traktatin e Milanos.

Justiniani dhe Bisanti

Pas shekullit III, trashëgimia ilirike vazhdon me perandorët e hershëm bizantinë:

• Justini I — nga fshati Bederiana pranë Skupi, ish ushtar i thjeshtë qé arriti tronin e Bisancit.
• Justiniani I (527–565) — bir i Justnit, i njohur për Kodifikimin e Ligjit (Corpus Juris Civilis), rindërtimin e Ajas Sofisë dhe shpërqendrimin e perandorisë drejt perëndimit.

Trashëgimia

Perandorët ilirianë nuk vetëm qé shpëtuan perandorinë nga shkatërrimi — ata e rindërtuan. Reformat e tyre ushtarake (komitatenses, limitanei), administrative (diodin, provincë më të vogla) dhe ligjore (Kodifikimi i Justinianit) këtu qendruan si bazë të Bisancit për më tepër nga një milenium. Në Ballkanin e sotëm, ata mbeten simbole historike qé lidhin trashëgjinë ilire të lashtë me madhërinë e Romës dhe të Bisancit.

Burimet

• «Illyrian emperors», Wikipedia EN
• «Crisis of the Third Century», Wikipedia EN
• «Diocletian», Wikipedia EN
• «Constantine the Great», Wikipedia EN
• «Aurelian», Wikipedia EN
• «Justinian I», Wikipedia EN
• «Justiniani I», Wikipedia SQ