Ilirikianët

Midis viteve 268 dhe 337 të erës sonë, Perandoria Romake u shpëtua nga shembja prej një radhe sundimtarësh që nuk vinin nga Roma, nuk ishin aristokratë dhe shpesh nuk kishin arsim klasik. Ata vinin nga Iliriku — krahina ballkanike që jepte ushtarët më të mirë të perandorisë — dhe u ngjitën nga radhët e ushtrisë. Historiografia i quan "perandorët ilirë". Nëntë prej tyre mbajnë periudhën më të rëndë të historisë romake.

Përmbajtja7 pjesë

1. Klaudi II dhe Naisusi
2. Aureliani, "Restitutor Orbis"
3. Probi dhe Diokleciani
4. Konstantini
5. Çfarë dihet dhe çfarë pretendohet
6. Pse ndodhi në Ilirik
7. Trashëgimia

Pse ka rëndësi

Sepse në shekullin III Roma ishte praktikisht e vdekur: pesëdhjetë vjet luftërash civile, perandorë që zgjasnin muaj, dy perandori të shkëputura — Galia në perëndim, Palmira në lindje — dhe një monedhë pa vlerë. Rimëkëmbja nuk erdhi nga qendra. Erdhi nga periferia ballkanike, nga njerëz të lindur në garnizone. Kjo është arsyeja pse Iliriku, për afro shtatëdhjetë vjet, ishte fabrika e pushtetit romak.

Klaudi II dhe Naisusi

Klaud Gotiku (268–270) erdhi nga zona e Sirmiumit ose e Dardanisë dhe fitoi emrin te Naisusi — Nishi i sotëm — ku shpartalloi një invazion të madh gotik në vitin 268. Sundoi më pak se dy vjet dhe vdiq nga murtaja në Sirmium në janar të vitit 270. Rëndësia e tij është jashtëmase më e madhe se kohëzgjatja: provoi se një gjeneral i aftë nga Iliriku mund ta stabilizonte atë që gjysmë shekulli emërimesh politike nuk e kishte arritur.

Aureliani, "Restitutor Orbis"

Aureliani (270–275) bëri në pesë vjet atë që dukej e pamundur: riktheu nën një pushtet Perandorinë Galike në vitin 274 dhe mundi Palmirën e Zenobisë në 272. Ndërtoi muret që ende mbajnë emrin e tij rreth Romës — pranim i heshtur se qyteti tashmë mund të sulmohej. Dhe tërhoqi administratën nga Dakia, duke zgjedhur një kufi të mbrojtshëm mbi një provincë prestigji. Titulli që mori, Restitutor Orbis — rindërtuesi i botës — për një herë nuk ishte lajkë. U vra nga oficerët e vet në 275.

Probi dhe Diokleciani

Probi (276–282), i lindur në Sirmium, e përdori ushtrinë për punë civile dhe lejoi mbjelljen e hardhive italiane në Ilirik, Britani e Hispani — fundi i një monopoli të vjetër. Por reforma vendimtare erdhi me Dioklecianin (284–305): ai e ndau perandorinë në katër njësi drejtimi, sistemi i njohur si tetrarkia, ricaktoi provincat, rindërtoi sistemin tatimor dhe, në vitin 305, abdikoi — i pari perandor romak që dorëhiqet vullnetarisht dhe vdes në shtrat.

Konstantini

Konstantini i Madh (306–337) lindi në Naisus, po ashtu në hapësirën ilirike, dhe e mbylli ciklin: legalizoi krishterimin me ediktin e vitit 313 dhe themeloi në vitin 330 kryeqytetin e ri në Bosfor. Perandoria që ai la pas nuk ishte më ajo e shekullit II — ishte një shtet i ri, i ndërtuar nga ushtarakë ballkanas mbi rrënojat e një aristokracie që kishte dështuar.

Çfarë dihet dhe çfarë pretendohet

• E vërtetuar: origjina ilirike-ballkanike e kësaj radhe perandorësh, ngjitja e tyre përmes ushtrisë dhe roli vendimtar në daljen nga kriza e shekullit III.
• E vërtetuar: Naisusi (Nishi) dhe Sirmiumi si vendlindje të disave; ndarja tetrarkike e Dioklecianit; themelimi i Konstandinopojës.
• E debatuar: "ilir" në burimet romake është përcaktim krahinor e ushtarak, jo etnik në kuptimin modern. Vendlindja e Dioklecianit — Dioklea pranë Podgoricës apo rrethinat e Salonës në Dalmaci — mbetet e diskutuar.
• E pohuar, jo e provuar: vija e drejtpërdrejtë ilir–shqiptar si trashëgimi etnike. Teza ilire është dominuese në historiografinë shqiptare dhe ka mbështetje gjuhësore, por nuk është e mbyllur; të pretendosh këta perandorë si "shqiptarë" është anakronizëm.

Pse ndodhi në Ilirik

Përgjigjja nuk është karakter kombëtar, por gjeografi ushtarake. Iliriku ishte korridori mes Danubit dhe Adriatikut: aty ishin legjionet më të mëdha, aty vinin sulmet e para gotike e sarmate, dhe aty një djalë fshati mund të ngjitej deri në komandë sepse aftësia numëronte më shumë se prejardhja. Kur Roma iu desh dikush që dinte të mbante një kufi, personeli ishte tashmë i stërvitur — dhe ishte ballkanas.

Trashëgimia

Për hapësirën shqiptare, rëndësia e këtij shekulli nuk është pronësia mbi emra perandorësh, por fakti më i qëndrueshëm që rrjedh prej tij: territori mes Danubit dhe Adriatikut ishte qendër vendimesh perandorake, jo periferi. Rrugët, qytetet dhe kufijtë administrativë të vendosur atëherë e formësuan rajonin për një mijëvjeçar. Ajo është trashëgimia që nuk ka nevojë për pretendime etnike për të qëndruar.