Hamza Kastrioti

Hamza Kastrioti (datat e lindjes e të vdekjes nuk dihen; burimet e ndjekin nga viti 1443 deri rreth vitit 1460) ishte nipi i Skënderbeut, bir i një prej vëllezërve të tij, dhe, për më shumë se një dekadë, një nga komandantët e tij më të afërt. Mbahet mend për një zgjedhje të vetme: kaloi te sulltani, u kthye në Arbëri më 1457 krah ushtrisë osmane dhe ra rob më 2 shtator të atij viti në fushën e Ujëbardhës. Historia e tij është rrëfimi i një tradhtie brenda vetë derës së Kastriotëve — dhe i pyetjes së trashëgimisë që e lindi.

Pse ka rëndësi

• Ishte nipi dhe trashëgimtari i supozuar i Skënderbeut; kalimi i tij te osmanët, më 1456 ose 1457, qe një nga goditjet më të rënda që besëlidhja arbërore mori nga brenda familjes së vet.
• Fushata osmane që ai shoqëroi si bashkëkomandant përfundoi më 2 shtator 1457 në Ujëbardhë (Albulena), me një nga fitoret më të mëdha të Skënderbeut dhe me vetë Hamzën rob.
• Rasti i tij tregon brishtësinë e një besëlidhjeje të mbajtur nga gjaku e fjala: lindja e një djali të Skënderbeut mjaftoi për ta ndarë familjen dhe për t'i dhënë sulltanit një prijës vendës.

Një nip mes dy botëve

Për origjinën e Hamzës burimet nuk pajtohen. Marin Barleti, biografi i parë i Skënderbeut, e bën bir të Reposhit, të cilin e mban për vëllanë më të madh; por kronika e Gjon Muzakës, e shkruar rreth viteve 1510–1515, e njeh Reposhin si njeri të shenjtë që shkoi në malin Sinai, u bë murg dhe vdiq atje. Fan Noli, në studimin e tij të vitit 1945, e konsideron Hamzën bir të Stanishës, vëllait më të madh, i cili dokumentohet gjallë deri më 1445, kur bashkë me Skënderbeun u bë qytetar nderi i Venedikut. Papa Piu II, bashkëkohës i ngjarjeve, e quan thjesht nip ex fratre, bir vëllai. Nëna, sipas Nolit, ishte një grua myslimane që Stanisha e kishte marrë në Turqi, dhe djali u rrit në fenë islame. Viti i lindjes nuk dihet; në ngjarjet e vitit 1443 Barleti e quan adolescens, djalë i ri.

Barleti e vendos Hamzën pranë të ungjit qysh më 1443: kur Skënderbeu e braktisi ushtrinë osmane pas betejës së Nishit, planin ia kishte zbuluar disa miqve të besuar, sidomos nipit. Kur iu afruan Krujës me urdhrin e falsifikuar që ia kalonte kështjellën Skënderbeut, Hamza hyri i pari në qytet, i veshur e i folur si turk, si sekretar i të ungjit, për t'i njoftuar komandantit osman ardhjen e tij; më pas u ngarkua të hynte me rreth dyqind burra në Krujë, garnizonin kryesor të vendit. Noli shton se në Krishtlindjet e atij viti, në Krujë, Skënderbeu e pagëzoi nipin. Rreth katërmbëdhjetë vjet më vonë, Hamza do të kthehej në fenë me të cilën ishte rritur.

Komandanti i ri dhe trashëgimtari i pritur

Më 1448, në luftën e Skënderbeut me Venedikun për kështjellën e Danjës, Kristo Frashëri shënon se pas fitores mbi venedikasit në Drin princi la nën komandën e nipit një pjesë të vogël të ushtrisë për të ruajtur rrethinat e Shkodrës, ndërsa vetë shkoi në ndihmë të Sfetigradit. Barleti e tregon episodin pa e kursyer nipin: Hamza dhe Marin Spani ruanin kështjellën e rindërtuar të Baleçit; i riu e dobësoi garnizonin për një goditje të befasishme mbi Drishtin, kundër këshillës së shokut, dhe u thye. Në kampin nën Danjë ungji e qortoi para shokëve të tij si të nxituar e mendjemadh, dhe e fali vetëm kur ushtarët iu lutën për të.

Barleti e përshkruan si burrë të shkurtër e jo të pashëm, por me mendje të shpejtë, bujar me ushtarët, të afrueshëm dhe mjeshtër në fshehjen e mendimeve; pas Skënderbeut askush nuk qe më i çmuar prej njerëzve. Skënderbeu ende nuk kishte djalë. Kristo Frashëri e quan bashkëpunëtorin më të ngushtë të Skënderbeut dhe trashëgimtarin e supozuar të zotërimeve të gjyshit, Gjon Kastriotit. Ai ishte i pranishëm në dasmën e Skënderbeut me Donikën, të bijën e Gjergj Arianitit, më 26 prill 1451; Noli vëren se nuk dukej i gëzuar.

1455–1457: vitet e tradhtive

Humbja nën Berat, më 26 korrik 1455, e tronditi besëlidhjen dhe hapi radhën e dezertimeve. Moisi Golemi u kthye më 1456 me një ushtri osmane prej rreth 15 mijë kalorësish, u thye në Oranik dhe u fal. Gjergj Stres Balsha, nip nga motra e Skënderbeut, ua dorëzoi osmanëve kështjellën kufitare të Modricës dhe, sipas Nolit, u dërgua në Napoli për burgim të përjetshëm, ndonëse Gjon Muzaka e quante akuzën një pretekst për t'i marrë zotërimet. Pastaj erdhi radha e Hamzës.

Shkaku që përmendin pothuajse të gjitha burimet është trashëgimia: pas martesës Skënderbeut i lindi djali, Gjoni, dhe Hamza humbi shpresën se do ta zinte vendin e ungjit. Barleti ia vë në gojë një letër drejtuar sulltanit, ku nipi ankohet se priti gjatë një pjesë të trashëgimisë atërore e të gjyshit si shpërblim për mundin dhe rreziqet, derisa u gjet një trashëgimtar i ri, novus haeres, imperii successor, ndërsa atij iu la një qoshe e varfër e vendit ku mezi e shtynte jetën. Letra është kompozim retorik i historiografisë humaniste, jo dokument arkivor, por ankesa përputhet me rrethanat. Kronistët osmanë, sipas Nolit, japin një shpjegim tjetër: Hamza shpresonte të tërhiqte pas vetes krerët arbër që ishin gati të ngriheshin kundër sundimit të rreptë të Skënderbeut.

Data e kalimit nuk është e sigurt: Kristo Frashëri e vendos në vitin 1456, Noli në 1457. Barleti tregon se Hamza mori me vete gruan dhe fëmijët dhe ia la sulltanit si peng besnikërie, dhe se Mehmeti II e priti mirë e i caktoi një pension të madh. Sipas Kristo Frashërit, sulltani e emëroi qeveritar të Krujës, që ende s'e kishte marrë; sipas Barletit, komandanti osman e shpalli publikisht mbret të Epirit.

Ujëbardha, 2 shtator 1457

Në fund të majit 1457 një ushtri e madhe osmane hyri në Arbëri nën komandën e Isak bej Evrenozit, me Hamzën pranë tij. Barleti flet për 50 mijë kalorës, nga të cilët Hamza komandonte 6 mijë; një raport venedikas i kohës flet për 80 mijë veta. Nipi e njihte vendin, ushtrinë dhe mënyrën e luftës së të ungjit, ndaj Skënderbeu, me rreth 8 deri në 10 mijë burra (Barleti jep mbi 11 mijë), nuk e priti armikun në fushë: e shpërndau ushtrinë nëpër male e pyje dhe la të besohej se ishte mundur. Më 31 korrik 1457 kapiteni venedikas i Durrësit, Marko Diedo, i shkruante dozhit se Skënderbeu ikte nëpër male për të shpëtuar kokën, i braktisur nga të gjithë krerët e tij, që kishin shkuar me turkun. Ushtria osmane kaloi duke plaçkitur luginën e Matit dhe ngriti kampin në fushën e Ujëbardhës, Albulena e burimeve latine, në Kurbin; Hasan Ceka e lokalizon pranë fshatit Zhejë, afër Mamurrasit të sotëm.

Më 2 shtator, në vapën e mesditës, ndërsa kampi pushonte i shkujdesur, Skënderbeu i mblodhi grupet e shpërndara në kodrat e Tumenishtit dhe sulmoi nga disa anë njëherësh. Barleti e tregon Hamzën si të parin që e kuptoi dredhinë: u thërriste ushtarëve të mos ua vinin veshin britmave e zhurmës së veglave, se të krishterët ishin pak dhe e gjithë shpresa e tyre qe vrulli i goditjes së parë. Nuk mjaftoi. Kampi u shpartallua, Isak beu shpëtoi me shpejtësinë e kalit, ndërsa Hamzën e kapën gjallë kalorësit që Skënderbeu i kishte porositur ta merrnin pa e vrarë. Shifrat e humbjeve osmane ndryshojnë shumë, nga 15 deri në 30 mijë të vrarë; papa Piu II shkroi për më shumë se tridhjetë mijë turq të vrarë ose të zënë rob. Për arbërit, Barleti pohon se nuk mungonin as gjashtëdhjetë veta, ndonëse Noli vëren se ai i shumëfishon të vrarët turq dhe i zvogëlon humbjet arbërore në disa dhjetëra; një llogari tjetër jep 240 të rënë, të varrosur pranë kishës së Shën Mërisë në Shëmri.

Rob, i falur, i humbur

Hamza u soll para të ungjit me duar të lidhura, i heshtur e me kokë të ulur; Barleti shkruan se ushtarët e shikonin me keqardhje. Me lutjen e tij, në hyrjen triumfale në Krujë e lanë të ecte i zgjidhur, pranë një sanxhakbeu të zënë rob. Pastaj Skënderbeu e dërgoi te aleati i tij, mbreti Alfons i Napolit, ku u mbyll në burg me qëllimin, shkruan Barleti, që burgimi të ishte i përjetshëm. Edhe papa Piu II shënoi se nipi që i kishte ngritur kurthe ungjit, në anën e turqve, u kap prej tij dhe u hodh në burg te Alfonsi.

Fundi i tij njihet nga rrëfime që nuk pajtohen. Sipas Barletit, pas vdekjes së Alfonsit, Skënderbeu e mori nipin përsëri në Arbëri dhe gradualisht e fali; Hamza, i shqetësuar për gruan dhe fëmijët që ishin në duart e sulltanit, i propozoi të shtirej sikur ikte nga burgu, që të shkonte në Kostandinopojë e t'i nxirrte prej andej. Skënderbeu pranoi. Hamza u kthye te sulltani, por nuk i gjeti më nderet e dikurshme dhe vdiq pas pak muajsh në Kostandinopojë; shumë besonin, shton Barleti, se e helmuan me urdhër të Mehmetit. Noli jep një version më të thatë: Hamza u fal pas vitit 1460, iku në Turqi dhe vdiq atje si mysliman, në fenë ku ishte rritur. Viti i vdekjes nuk dihet.

Si e mban mend kujtesa

Europa e njohu Hamzën nga Barleti dhe me kohë e ktheu në emblemë. Një portret i gdhendur nga përmbledhja e Jean-Jacques Boissard-it për sulltanët e krerët osmanë, sot në Bibliotekën Kombëtare të Francës, e quan «Ameses Castriota Reposiae F.» — bir i Reposhit, sipas versionit të Barletit — dhe mbi kornizë ka dy vargje latine: «Dictus es Epiri rex: at captivus haberis, dum patruum infida proditione premis». U quajte mbret i Epirit, thotë vargu, por ja ku mbahesh rob, ti që e ngushtove ungjin me tradhti të pabesë; poshtë, dy vargje të tjera e paralajmërojnë se në muret e Bizantit, ku i rrinë gruaja e fëmijët, e pret helmi. Legjenda e vdekjes ishte bërë tashmë pjesë e figurës.

Historiografia shqiptare e shekullit XX e lexoi me sy tjetër. Për Kristo Frashërin, Ujëbardha ishte fitore njëherësh mbi osmanët, mbi krerët feudalë të lëkundur e të pabesë dhe mbi dyshimet për të ardhmen e sundimit të Skënderbeut; Hamza qëndron aty krah Moisi Golemit dhe Gjergj Stres Balshës. Noli, që i ballafaqoi burimet letrare me arkivat, i lexoi dezertimet e atyre viteve në sfondin e bashkimit të zotërimeve të krerëve nën dorën e Skënderbeut, dhe për Hamzën vuri krah ankesës së trashëgimisë shpjegimin e kronistëve osmanë. Të dy leximet qëndrojnë. Hamza nuk ishte as aventurier i huaj, as thjesht viktimë: ishte një komandant i aftë, që zgjodhi sulltanin kur interesi i tij u nda nga ai i vendit, dhe humbi gjithçka, edhe atë që mendonte se do ta fitonte. Lidhja e Lezhës e duroi tradhtinë e tij dhe doli nga viti 1457 me fitoren e Albulenës në dorë, jo me një prijës të emëruar nga Porta.