Pal Engjëlli

Pal Engjëlli (rreth 1417–1469), kryepeshkop i Durrësit dhe njeri i besuar i Skënderbeut, mbahet mend për një rresht të vetëm: formulën e pagëzimit që u shkrua më 8 nëntor 1462 në aktet latine të një kuvendi kishtar në Mat. Ato nëntë fjalë janë dokumenti më i vjetër i datuar i gjuhës shqipe që njihet sot. Prelat, humanist e diplomat, ai e shërbeu Arbërinë e Kastriotit me penë e me gojë — dhe la pas dëshminë më të hershme të datuar të shqipes së shkruar.

Pse ka rëndësi

• Më 8 nëntor 1462, në kuvendin kishtar që mblodhi në Mat, Pal Engjëlli futi në aktet latine formulën e pagëzimit në shqip — nëntë fjalë që përbëjnë dokumentin më të vjetër të datuar të gjuhës shqipe që njihet deri sot.
• Si kryepeshkop i Durrësit nga viti 1460 deri në vdekje dhe njeri i besuar i Skënderbeut, kreu misione në Milano e Venedik dhe ndërmjetësoi më 1464 pajtimin e Lekë Dukagjinit me Skënderbeun.
• Formula dëshmon se në kohën e Skënderbeut shqipja shkruhej tashmë me germa latine nga duar të stërvitura: shkrimi i saj nuk nis me Buzukun më 1555, por gati një shekull më herët.

Nga Drishti te froni i Durrësit

Pal Engjëlli lindi më 1417, sipas biografisë që i hartoi Mikel Prennushi, në derën e Engjëllorëve, familje fisnike e Drishtit me lidhje të ngushta me shtëpitë princërore të kohës. Marin Barleti, biografi i Skënderbeut, e quan epirot nga Drishti dhe bir të Andrea Engjëllit; e përshkruan si burrë me mendje të lartë e me gojëtari të rrallë, të vaditur në letërsinë e shenjtë dhe në atë humane, greke e latine, «që e respektonin dhe e dëgjonin si ndonjë orakull të gjithë epirotët dhe arbërit». Barleti shkruante me penën e lavdisë; regjistrat e Selisë së Shenjtë janë më të thatë: në Hierarchia Catholica të Konrad Eubelit, Pali shënohet para emërimit si kryedhjak i Durrësit dhe baccalaureus në të drejtën kanonike. Më 19 mars 1460, në vitin e dytë të papatit të Piut II, u emërua kryepeshkop i Durrësit. Nga selia e tij varej edhe dioqeza e Matit, krahina që aktet latine e quajnë Emathia dhe ku, sipas Britannica-s, Gjon Kastrioti, i ati i Skënderbeut, kishte qenë princ.

Kuvendi i 8 nëntorit 1462

Eqrem Çabej, që i kushtoi kuvendit një studim të veçantë, e përshkruan kohën pa zbukurim: në shumë vise, nga luftërat e gjata e të paprera, popullsia po lëshonte jo vetëm besimin e vjetër, por edhe trojet e të parëve. Kryepeshkopi vizitoi ipeshkvitë që vareshin prej tij dhe gjeti famulli të lëna pas dore — sipas aktit, në përkthimin e Çabejt, «si nga tirania e Turqve, si nga të tjera vështirësi». Aktet, siç i botoi Nicolae Iorga, e lidhin vizitën me kohën: «sub Illustri domino Schenderbehg, Albanie domino, ecclesiastica dignitas libertate tuituque plurimum gaudet» — nën Skënderbeun, zot i Arbërisë, kisha gëzonte liri e mbrojtje. Vizita përfundoi me një vendim: mbledhjen e një kuvendi.

Kuvendi u mblodh të hënën, më 8 nëntor 1462, në vitin e pestë të papatit të Piut II, pranë manastirit të Shën Trinisë, apud monasterium S. Trinitatis de Emathia, nën kryesinë e Engjëllit. Krahas ipeshkvit sufragan Andrea dhe klerit të Shqipërisë së Mesme e të Veriut, aktet shënojnë praninë e parisë së vendit dhe të një mori të panumërt populli. Çabej e quan kuvendin e parë kishtar prej Shqipërie që njeh historia dhe e vë krah Kuvendit të Arbënit të vitit 1703, që u mblodh me shtysën e Papa Klementit XI: të dy, sipas tij, ishin mbledhje fetare e politike ku kisha dhe paria kërkonin të shpëtonin atë që mund të shpëtohej.

Rregullat e kuvendit, të njohura si Constitutiones, sillen kryesisht rreth sakramenteve: pastërtia e petkut të priftit, vizita e të sëmurëve, rrëfimi të paktën një herë në vit si kusht për të hyrë në kishë, lufta kundër konkubinatit dhe ndalimi i martesave të dyta, detyrimi që prifti të banonte pranë kishës e jo në shtëpinë e të atit. Për shkeljet caktoheshin gjoba me shkallë të ndryshme. Ishte një program për të rindërtuar një kishë që lufta e kishte rrënuar — dhe në mes të tij, si një shënim praktik, u shkrua shqipja.

Nëntë fjalë shqip

Aty ku aktet rregullojnë pagëzimin, prifti udhëzohet ta thotë formulën latine një herë të vetme — «Ego te baptizo in nomine Patris et Filii et spiritus sancti» — e jo tri herë, si bëhej më parë. Pastaj vjen rasti i nevojës: që foshnjat në rrezik të mos vdisnin pa pagëzim para se të arrinin në kishë, besimtarët të thoshin vetë formulën in vulgari Albanico, në gjuhën popullore shqip. Dhe aty, në mes të latinishtes, vjen shqipja. Iorga, që e botoi i pari, e shtypi më 1915 kështu: «unte paghesont premenit atit et birit et spertit semt». Mario Roques, mbi fotografinë e dorëshkrimit, vërtetoi më 1926 se fjala e fundit lexohet pa dyshim senit, jo semt, dhe se i përgjigjet shqipes shenjt; leximi që u ngul në studime, edhe te Çabej, është «unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit». Çabej e lexon: «Un të pagëzonj premënit Atit e t'Birit e t'Shpirtit shenjt».

Nëntë fjalë mjaftojnë për të treguar shumë. Çabej vuri re se shkruesi kalon nga latinishtja te shqipja me të njëjtin duktus e me të njëjtat shkronja, pa u penguar — shenjë se në kohën e Skënderbeut kishte klerikë e noterë që shkruanin shqip me germa latine. Grafia përputhet me atë të Gjon Buzukut: s-ja me vlerë z-je te paghesont, s-ja me vlerë sh-je te spertit, ligatura ni për nj te senit. Trajta spertit, sipas tij, nuk është gabim dore, por shqiptim krahinor që dëgjohet ende në Mat e në Lurë; prandaj shkruesi i parë duhet të ketë qenë prift i atyre anëve. Gati një shekull më vonë, më 1555, Buzuku do ta shkruante po atë formulë «Gjon, ty të pagëzonj Pr emënë të Atit, e Birit, e Shpirtit shenjt. Amen.», ndërsa Pjetër Budi, më 1621, do ta lejonte pagëzimin në çfarëdo gjuhe vetëm kur foshnja ishte në rrezik.

Dorëshkrimi ruhet në Bibliotekën Laurenziana të Firences, në fondin Ashburnham me numrin 1167: një vëllim i vogël prej 37 fletësh pergamene, me kopje dokumentesh nga shekulli XII deri në XVI; formula është në fund të fletës 3 e në krye të fletës 4. E gjeti historiani rumun Nicolae Iorga, që e botoi më 1915 në vëllimin e katërt të veprës Notes et extraits pour servir à l'histoire des croisades au XVe siècle (f. 195); më 1926 romanisti francez Mario Roques dha në revistën Romania një botim të dytë me riprodhim fotografik. Prej atëherë mbi atë rresht janë përkulur Norbert Jokli, Carlo Tagliavini, Dhimitër Shuteriqi e shumë të tjerë. Encyclopaedia Britannica e radhit si të parën nga dëshmitë e pakta të shqipes së shkruar të shekullit XV; albanologu Seit Mansaku e quan dokumentin e parë të shkruar shqip që njihet deri sot. Çabej shkonte më larg: me gjendjen e njohurive, ajo mbetej dokumenti më i moçëm shqip që mund të datohet, dhe më i vjetri që dihet për gegërishten. Historia e plotë e rreshtit rrëfehet te Formula e Pagëzimit 1462.

Diplomati i Skënderbeut

Barleti e vë mes pak njerëzve të cilëve Skënderbeu u besonte këshillat më të fshehta, krah ambasadorit venedikas Giosafat Barbaro. Në këshillin e luftës, kur osmanët e mundur kërkuan të largoheshin me jetë, kryepeshkopi u bashkua me Lekë Dukagjinin në thirrjen për ta ndjekur armikun deri në fund, duke sjellë shembullin e Jul Cezarit. Sipas po atij autori, arkëtari i Skënderbeut, Dhimitër Frëngu nga Drishti, ishte kushëri i kryepeshkopit.

Dokumentet e kohës janë më të kursyera se Barleti, por e pohojnë rolin. Në qershor 1464 Skënderbeu e dërgoi në Milano, bashkë me Alessio Albanese-n, te Francesco Sforza, zoti i Milanos, me letra kredenciale që kërkonin aleancë dhe ndihmë. Në vjeshtën e 1463-shit, sipas Hasan Kaleshit në leksikun biografik të Evropës Juglindore, Venediku e kishte ngarkuar providorin e vet në Shqipëri, Gabriele Trevisano-n, ta shkëpuste Lekë Dukagjinin nga osmanët dhe ta pajtonte me Skënderbeun; pajtimi u arrit vitin pasues, me ndërmjetësimin e kryepeshkopit të Durrësit. Më 13 shtator 1465, sipas Prennushit, Engjëlli nënshkroi një marrëveshje me Venedikun «në emër të madhnueshmit Skënderbe». Prennushi e quan diplomatin e parë shqiptar që njohim deri tani.

Ajo që mbetet e kontestuar

Kujtesa e Pal Engjëllit ka kaluar nëpër duar që kishin interes ta zmadhonin. Teksti i formulës nuk ka mbërritur në origjinal: vëllimi i Firences është kopje e shekullit XVI — Roques e vendos pas 14 qershorit 1503, data e dokumentit më të ri që përmban — dhe, sipas historianit Kasëm Biçoku, duhet të ketë qenë pronë e familjes Engjëlli. Këtu nis dyshimi. Sipas përshkrimit të Iorgës, i njëjti vëllim mban, pas akteve, një shtojcë në emër të «kardinalit» Pal Engjëlli, me datë që nuk qëndron — viti 1468, «në vitin e gjashtë» të Piut II, që kishte vdekur më 1464 —, me një listë princërish që gjoja i lidhte gjaku me perandorët e Bizantit, mes tyre Dukagjinët, Topiajt, Kastriotët, Spanët, Golemët, Dushmanët, Zarishët e Muzakajt, dhe me gjenealogji e privilegje perandorake që Iorga vetë i quajti përrallore. Nipërit e kryepeshkopit, me Andrea Engjëllin në krye, botuan mes viteve 1551 e 1555 gjenealogji që e çonin prejardhjen e familjes te perandorët e Romës e të Bizantit dhe e bënin Palin kardinal. Studiuesi Ilia Karanxha, duke vënë re se as Giuseppe Valentini, as arbëreshi Parrino nuk gjetën ndonjë dokument të kohës për atë kardinalat, shkon deri aty sa ta shtyjë hartimin e formulës pas vitit 1555. Pjesa më e madhe e studiuesve — Roques, Çabej, Mansaku — e mbajnë formulën si dëshmi të vitit 1462, dhe gjuha e saj, sipas Çabejt, mban shenjat e një shkruesi vendës nga anët e Matit.

I diskutueshëm mbetet edhe vendi. Çabej shkruante se kisha e Shën Trinisë «sot për sot nuk mund të lokalizohet më saktë»; studiues të Matit e kërkuan në malësinë lindore, mes Shëlliut dhe Stelushit, ndërsa Biçoku argumenton se Emathia e akteve është fshati Matje në Bregun e Matës dhe se kisha ishte pranë Treshit, në një nga trevat më të pasura të shtetit të Kastriotëve. Pa prova mbetet edhe një vepër që i atribuohet: Fan Noli mendonte se historia anonime e Skënderbeut, e botuar në Venedik më 1480 dhe e njohur vetëm përmes historianit italian Giammaria Biemmi, ishte shkruar nga Engjëlli; Franz Babinger e mbante shpikje të vetë Biemmit, dhe veç Biemmit askush nuk e ka përdorur. Edhe data e pajtimit me Dukagjinët lëkundet: Prennushi e vendos më 1459, leksiku biografik më 1464. Dhe vetë Prennushi, biografi i tij më i ngrohtë, pranon se fjalimi që Barleti i vë në gojë në Raguzë është krijim i penës së Barletit.

Vdekja dhe kujtesa

Skënderbeu vdiq në Lezhë më 17 janar 1468; kryepeshkopi i tij nuk e tejkaloi shumë. Pal Engjëlli vdiq më 1469: më 5 maj të atij viti regjistrat e Selisë së Shenjtë shënojnë emërimin e dominikanit Nicolaus Barbuti në selinë e Durrësit ob. Pauli, për shkak të vdekjes së Palit.

Kujtesa e tij u ngrit mbi atë rresht. Më 1962, në pesëqindvjetorin e formulës, Çabej, Kristo Frashëri, Injac Zamputi e Kolë Ashta shkruan për kuvendin dhe për vendin e tij; debati për vendndodhjen e kishës së Shën Trinisë vazhdonte ende më 2013. Në fshatin Dazjan të Matit, sipas RTSH-së, rrënojat e njohura si kisha e Shën Trinisë mbajnë një përmendore për kuvendin; në katedralen e Shën Nënë Terezës në Prishtinë, një vitrazh e paraqet me formulën në duar, krah Skënderbeut dhe Papës Kalisti III. Çabej e përmblodhi kështu: ajo fjali e vetme është hallka që lidh Shqipërinë para pushtimit osman me Shqipërinë e kohës osmane. Kuvendi i tij nuk e shkroi atë rresht për të ngritur një letërsi; e shkroi që një foshnjë malësore të mos vdiste pa sakrament. Por gjuha që i besoi atë çast — gjuha e nënës, jo e kishës — doli më e qëndrueshme se selia e tij, se Durrësi i tij dhe se shteti që ai shërbeu.