Despotati i Epirit dhe sundimtarët arbër

Kur Konstandinopoja ra në duart e kryqtarëve të Krishtërimit Perëndimor në vitin 1204, perandoria e madhe e Bizantit u shpërbë në copa. Nga ato copa lindën disa shtete pasardhëse, dhe njëri prej tyre — i shtrirë mbi brigjet e Jonit, midis maleve të Pindit dhe detit — do të hynte thellë në historinë e popullit arbër. Despotati i Epirit nuk ishte shtet arbër kur u themelua; por brenda dy shekujsh, fronet e tij do të ishin pushtuar nga zotër arbër, dhe historia e tij është e pandarë nga historia jonë mesjetare.

Pse ka rëndësi

• Despotati i Epirit lindi rreth vitit 1205 si shtet pasardhës bizantin, i themeluar nga Mihal Komneni Duka me qendër në Artë, pas rënies së Konstantinopojës te kryqtarët më 1204.
• Në betejën pranë lumit Aheloos, në pranverën e vonë të vitit 1359, forcat arbërore shpartalluan Nikifor II Orsinin; mbi rrënojat e despotatit u ngritën dy principata arbërore — e Pjetër Loshës në Artë dhe e Gjin Bua Shpatës në Angjelokastër.
• Pas vdekjes së Loshës më 1374 të dyja u bashkuan nën Gjin Bua Shpatën; despotati kaloi te dera e Toccove më 1416 dhe u shua copë-copë nën osmanët — Janina 1430, Arta 1449, Angjelokastri 1460, Vonica 1479.

Lindja e një shteti bizantin (1205)

Themeluesi ishte Mihal Komneni Duka, kushëri i perandorëve të rrëzuar të Konstandinopojës. Pasi humbi Moren në duart e frankëve, ai u tërhoq drejt Epirit, ku e quante veten qeveritar bizantin të provincës së vjetër të Nikopolit dhe ngriti krye kundër pushtuesve latinë. Rreth vitit 1205 ai vendosi qendrën e shtetit të ri në Artë. Epiri u bë strehë për mijëra refugjatë nga Konstandinopoja, Thesalia dhe Peloponezi; një kronist e quajti Mihalin "një Noe të dytë", që shpëtonte njerëzit nga përmbytja latine.

Ironikisht, as Mihali I e as i pasardhësi Teodori nuk e mbajtën kurrë titullin despot — Teodori madje e kurorëzoi veten basileus, perandor, në Selanik rreth vitit 1225. Titulli "despot", që do t'i jepte shtetit emrin me të cilin e njohim sot, erdhi vetëm me Mihalin II në vitet 1230. Kjo zonë e maleve dhe e brigjeve, megjithatë, ishte prej kohësh tokë e popullit tonë: kufijtë e saj veriorë preknin botën e Arbërisë mesjetare, dhe banorët e thellësive të Pindit ishin po ata barinj e luftëtarë arbër që historia do t'i shihte së shpejti në fronin e despotatit.

Dyndja arbërore drejt Jugut

Gjatë shekullit XIV, fiset arbërore zbritën në numër të madh drejt Thesalisë dhe Epirit jugor — pjesë e atyre lëvizjeve të mëdha që historianët i quajnë migrimet mesjetare arbërore. Nuk ishin endacakë pa rrënjë: ishin bashkësi të organizuara në fise, me kryeparë, tufa, armë dhe besë. Po ata fise që mbushën fshatrat e Thesalisë do të jepnin më vonë edhe arvanitët e Greqisë qendrore e jugore. Në Epir, dy fise dolën në krye: Losha dhe Shpata.

Sundimtarët bizantinë e dinin fuqinë e tyre. Simeon Urosh Nemanjiçi, që sundonte nga Thesalia dhe e quante veten me titullin pompoz "perandor i grekëve, serbëve dhe arbërve", u detyrua t'u njihte arbërve atë që ata e kishin marrë tashmë me shpatë. Rreth viteve 1360, ai e njohu Gjin Bua Shpatën si despot të Etolisë dhe Akarnanisë, dhe Pjetër Loshën si zot të Artës e të Rogoit. Titujt bizantinë vetëm sa vulosnin realitetin arbër në terren.

Acheloosi 1359: kthesa

Pika e kthesës erdhi në pranverën e vonë të vitit 1359, pranë lumit Aheloos në Etoli. Aty Nikifor II Orsini, despoti i fundit i Epirit nga dera e Orsinëve, doli kundër forcave arbërore. Beteja ishte shkatërrim i plotë për të: ushtria e tij u shpartallua, vetë Nikifori u vra, dhe fronet e Jugut mbetën pa zot. Mbi rrënojat e despotatit të vjetër, arbërit ngritën dy principata: njërën me qendër në Artë, nën Pjetër Loshën, dhe tjetrën në Angjelokastër, nën Gjin Bua Shpatën.

Kjo nuk ishte thjesht ndërrim dinastie. Ishte ngjitja e fisnikërisë arbërore në fronet e një shteti dikur bizantin — e njëjta valë që, në veri, kishte ngritur dyer të tjera të mëdha si Muzakajt e Myzeqesë, Topiajt e Arbërisë qendrore dhe Balshajt e Zetës. Shekulli XIV ishte shekulli i derave arbërore, dhe Epiri ishte fronti i tij më jugor.

Despotati arbër i Artës

Kur Pjetër Losha vdiq në vitin 1374, dy principatat — Arta dhe Angjelokastri — u bashkuan nën Gjin Bua Shpatën. Shpata mbajti titullin despot dhe sundoi për dekada si një ndër zotët më të fuqishëm të Jugut. Ai u përball me bizantinë, me frankë e me italianë; lidhi e prishi aleanca; mbrojti tokën arbërore midis fuqive që e rrethonin. Despotati i Artës nën Shpatën ishte, në çdo kuptim praktik, shtet arbër — i lindur jo nga një dhuratë titulli, por nga fitorja në fushën e betejës.

Por shekulli mbyllej errët. Pas vdekjes së Shpatës, fuqia arbërore në Epir u dobësua nga përçarjet e brendshme dhe nga ngritja e një force të re italiane: dera e Toccove nga ishujt jonianë. Më 1416, despotati kaloi në duart e Karlo I Toccos, që ribashkoi bërthamën e shtetit epirot. Megjithatë emri arbër nuk u fshi: kronikat e Toccove dëshmojnë se Epiri mbeti tokë me popullsi të dendur arbërore deri në fund.

Fundi nën hijen osmane

Toccot e mbajtën Epirin vetëm sa për ta dorëzuar copë-copë te Perandoria Osmane në marsh. Janina ra më 1430, Arta më 1449, Angjelokastri më 1460. Kalaja e fundit, Vonica, ra më 1479 — viti që mbyll edhe historinë e despotatit. Po atë dekadë, në veri, një tjetër zot arbër, Gjergj Kastriot Skënderbeu, mbante gjallë qëndresën që Jugu nuk arriti ta mbante.

Despotati i Epirit nisi si shtet bizantin dhe mbaroi si pre osmane, por në mesin e tij qëndron një kapitull plotësisht arbër. Acheloosi i vitit 1359 dhe despotët Losha e Shpata dëshmojnë se populli ynë nuk ishte vetëm objekt i historisë mesjetare të Jugut — ishte subjekt i saj, me dorë në frye të shtetit. Të harrosh këtë do të thotë të harrosh se kufijtë e botës arbërore mesjetare shtriheshin shumë më në jug se sa harta e sotme do të na bënte të besonim.

Burimet:

• Donald M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267–1479, Cambridge University Press.
• John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans, University of Michigan Press.
• Encyclopædia Britannica, "Despotate of Epirus" / "Greece: The Despotate of Epirus".
• Encyclopaedia of Islam dhe burime akademike mbi Gjin Bua Shpatën, Pjetër Loshën dhe Betejën e Acheloosit (1359).

— Redaksia ZHURMA