Kastriotët para Skënderbeut: zanafilla e një dere fisnike

Para se emri Kastrioti të jehonte në kancelaritë e Venedikut e të Romës, para se ta mbante mbi supe një burrë i vetëm gjatë njëzet e pesë vjetëve lufte, ai emër ishte një gjë e vogël: emri i dy fshatrave malorë mbi Dibër. Historia e madhe ka zakon t'i nisë gjenealogjitë e saj nga maja; e drejta historike kërkon të nisemi nga rrënja. Dhe rrënja e derës Kastrioti nuk është mit — është dokument, është skamje, është një ngjitje e ngadaltë e një familjeje fisnike që nga gjysma e errët e shekullit XIV.

Dy fshatra mbi Dibër

Dëshmia më e hershme e sigurt na vjen nga kujtimet gjenealogjike të Gjon Muzakës, fisnikut myzeqar që në vitin 1510, i mërguar në Itali, shkroi historinë e familjeve të mëdha të Arbërisë mesjetare. Muzaka shkruan pa zbukurim: stërgjyshi Pal Kastrioti "sundonte jo më shumë se dy fshatra, që quheshin Sina dhe Gardi i Poshtëm" — Sinë e Gardhi i Poshtëm, në malin e Çidhnës, në veriperëndim të Dibrës. Pal Kastrioti dëshmohet rreth vitit 1383, dhe sipas disa burimeve ato dy fshatra i pati si feud nga Balsha II, zoti i Zetës — kujtim se sa të ndërthurura ishin atëherë fatet e Balshajve me ato të fiseve të tjera arbërore.

Le ta themi me ndershmërinë e Konicës, që e donte Shqipërinë mjaft sa t'i thoshte të vërtetat: dera Kastrioti nuk lindi prej purpurit. Lindi prej dy fshatrash gurësh e dëbore. Madhështia e mëvonshme është më e madhe pikërisht ngaqë nisi nga aq pak. Ata që sot kërkojnë t'ua mvishin Kastriotëve një prejardhje të huaj — herë serbe, herë "fisnike imperiale" — harrojnë se lavdia e vërtetë e kësaj dere është se ishte arbërore deri në palcë dhe e vogël në fillim.

Emri dhe njerëzit e parë

Vetë emri Kastrioti rrjedh, sipas studiuesve, nga fjala që lidhet me kështjellën — toponim që del në më shumë se një vend të trojeve arbërore. Disa autorë kanë hamendësuar si paraardhës një farë Kastrioti të Kaninës, që përmendet në një letër të 2 shtatorit 1368 dërguar Senatit të Raguzës; por mungesa e burimeve nuk lejon të ndërtohet asgjë e sigurt mbi këtë emër. Historiani i ndershëm ndalet aty ku ndalet dokumenti.

Pali pati tre djem: Konstandinin, Aleksin dhe Gjonin — ky i fundit ati i ardhshëm i Skënderbeut. Me Gjonin, dera del nga hija e dy fshatrave dhe hyn në dritën e historisë së dokumentuar. Sepse Gjoni nuk ishte më zot fshatrash: ai u bë princ.

Gjoni: ngjitja e një principate

Gjon Kastrioti, që e udhëhoqi derën deri në vdekjen e tij më 1437, sundonte tashmë një trevë të gjerë midis Kepit të Rodonit dhe Dibrës, me një ushtri prej rreth dy mijë kalorësish në dispozicion. Brenda dy brezash, familja kishte kaluar nga dy fshatra në një principatë të mirëfilltë — një ngjitje që tregon sa lëvizëse ishte fisnikëria arbërore e kohës, ku Topiajt, Balshajt, Muzakajt dhe Dukagjinët luftonin, martoheshin e ndërronin aleanca në një shahtabllo që po e mbulonte hija osmane.

Të ardhurat e Gjonit vinin nga doganat e tregtarëve raguzanë, nga eksporti i drithit dhe nga tregtia e kripës — ekonomi princore, jo bujqësi malore. Më 1413 ai u shpall qytetar i Venedikut bashkë me trashëgimtarët e tij, nder që tregon se sa seriozisht e merrte Republika e Shën Markut këtë zot arbër. Por pesha e vërtetë e politikës së tij u pa në lakimet fetare e diplomatike: katolik e aleat i Venedikut në fillim të shekullit, pastaj i afruar me ortodoksinë dhe me aleancën e Stefan Lazareviçit, e më pas vasal i Portës. Këto kthesa nuk ishin mungesë karakteri — ishin gjuha e vetme që fliste një princ i vogël i ngërthyer midis perandorish.

Hilandari, peng i një kohe

Më 1426 Gjoni, bashkë me katër djemtë — Stanishën, Reposhin, Konstandinin dhe Gjergjin (Skënderbeun e ardhshëm) — i fali manastirit të Hilandarit në Malin Atos dy fshatra, Radostushën dhe Trebishtin, me lirim nga çdo detyrim e tatim. Aty, gjatë një qëndrimi në Hilandar, vdiq i biri Reposh dhe u varros në narteksin e kishës. Kjo dhuratë ortodokse nga një derë që do të kthehej drejt katolicizmit nuk është kontradiktë: është portreti i besnikë i një kohe ku kufijtë fetarë ishin më të rrjedhshëm se sa i paramendojmë sot, dhe ku besa ndaj njerëzve peshonte më shumë se etiketa e dogmës.

Mbi të gjitha, mbi këtë dorë princore rëndonte një hije. Për të blerë paqe me Portën, Gjoni la peng te oborri osman djemtë e tij — dhe njëri prej tyre, Gjergji, do të rritej larg shtëpisë, do të merrte emrin Skënder dhe do të kthehej një ditë për t'i dhënë emrit Kastrioti përmasën që e njohim. Por kjo është një tjetër kapitull: kapitulli i njeriut pas mitit.

Pse ka rëndësi rrënja

Kush e nis historinë e Kastriotëve te Skënderbeu, e nis në mes. Dera fisnike që dha kryeluftëtarin e krishterimit nuk ra nga qielli; u ngrit gur mbi gur, brez pas brezi, nga Pali i dy fshatrave te Gjoni i dy mijë kalorësve. Të dish se nga erdhën, do të thotë të kuptosh se sa e thellë qe rrënja arbërore e asaj që do të lulëzonte në Krujë. Lavdia më e madhe e kësaj dere nuk është se ishte e fuqishme — por se u bë e fuqishme, e vetme, nga toka e vet.

Burimet:

• Gjon Muzaka, Memorie (kujtimet gjenealogjike, 1510), për Pal Kastriotin dhe fshatrat Sinë e Gardhi i Poshtëm.
• Encyclopædia Britannica, "Skanderbeg" / "Gjergj Kastrioti", për principatën dhe kontekstin historik.
• Dhurata e Gjon Kastriotit manastirit të Hilandarit (akti i vitit 1426), dokument i botuar në studimet mbi marrëdhëniet arbërore-athonite.
• Fan S. Noli, George Castrioti Scanderbeg (1405–1468) (New York, 1947), për kontekstin dinastik të derës Kastrioti.
• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e popullit shqiptar, vëll. I, për fisnikërinë arbërore të shek. XIV–XV.

— Redaksia ZHURMA