Miti i 'djepit serb': Kosova mesjetare e rilexuar

Ndër mitet që janë ngritur kundër popullit shqiptar, pak janë aq këmbëngulës dhe aq të rrëndomtë sa formula "Kosova, djepi i Serbisë". Ajo përsëritet me solemnitetin e një të vërtete të shenjtë, sikur toka midis Sharrit dhe Drinit të kishte lindur së bashku me kombin serb dhe t'i përkiste atij prej fillimit të kohërave. Por miti, sado i përsëritur, mbetet mit. Dhe detyra e parë e një gazete që e nderon historinë — jo legjendën — është ta shtrojë pretendimin hapur dhe ta peshojë me dëshmi, jo me pasion.

Çfarë thotë pretendimi

Narrativa nacionaliste serbe e ndërton Kosovën si "zemër" dhe "djep" të kombit: vendi ku u formua shpirti serb, ku u ngritën manastiret, ku, më 1389, Knjazi Llazar dha jetën në një betejë të shndërruar në mister fetar. Nga ky bërthamë kthehet pohimi i tërësishëm: Kosova qenka serbe "qysh përherë", dhe shqiptarët qenkan vetëm vizitorë të vonë, të ardhur me osmanët. Ky është thelbi që duhet ekzaminuar — sepse mbi të është ndërtuar një shekull politike.

Toka para mitit: Dardania

E para gjë që rrëzon mitin është gjeografia e thellë e kohës. Shumë para se emri "Serbi" të dëgjohej në Ballkan, kjo tokë quhej Dardani. Dardanët ishin një popull paleoballkanik, me emra kryesisht ilirë në pjesën perëndimore — pikërisht aty ku shtrihet Kosova e sotme — që e mbajtën pllajën qendrore të Ballkanit për gati pesë shekuj para pushtimit romak. Nga prehistoria, përmes rënies së Perandorisë Romake, e deri në mesjetën e hershme, territori i Kosovës njihej si Dardani. Kjo nuk është pohim atdhetar; është emërtim i dokumentuar në burime antike. Lexuesi që do të kuptojë rrënjën e këtij vazhdimi le të kthehet te dardanët, ilirët e Kosovës dhe të Dardanisë, dhe më gjerë te ilirët, paraardhësit e shqiptarëve.

Sllavët erdhën në Ballkan ndërmjet shekullit të gjashtë dhe të shtatë; vërshimi i tyre i madh nis në vitet 580. Pra kur sllavi i parë preku këtë dhe, Dardania kishte qenë e banuar prej shekujsh nga një popullsi vendëse, paraardhëse e arbërve. "Djepi" ekzistonte shumë kohë para se të lindte fëmija që pretendon se ka fjetur në të.

Tetë shekuj, dhe vetëm dy e gjysmë serbë

Po të pranojmë, për hir të arsyetimit, vetëm periudhën pas ardhjes së sllavëve, prapë llogaria nuk i shkon mitit. Historiani britanik Noel Malcolm, në veprën e tij Kosovo: A Short History, e ka treguar këtë me ftohtësinë e dokumentit: nga rreth tetë shekujt midis ardhjes së serbëve në Ballkan, në shekullin e shtatë, dhe pushtimit përfundimtar osman në vitet 1450, Kosova qe nën sundim serb vetëm gjatë dy shekujve e gjysmë të fundit. Para tyre, kanët dhe carët bullgarë e mbajtën tokën nga vitet 850 deri në fillim të shekullit të njëmbëdhjetë; pastaj perandorët bizantinë, deri në dekadat e fundme të shekullit të dymbëdhjetë.

Sundimi serb mbi Kosovën nis konkretisht me Stefan Nemanjën, themeluesin e dinastisë Nemanjiç, i cili, duke shfrytëzuar dobësinë e Bizantit pas vdekjes së Manuel I Komnenit më 1180, pushtoi Kosovën, Metohinë e Shkupin rreth viteve 1183. Vetëm me të birin, të kurorëzuar mbret më 1217, Kosova hyn plotësisht në mbretërinë serbe rreth vitit 1208. Domethënë: kur dinastia serbe mbërriti këtu, kjo tokë kishte tashmë mbi një mijëvjeçar histori vendëse pas vetes — dardane, romake, bizantine, bullgare. Sundimtarët arbër të kohës nuk ishin të ardhur; lexo Arbërinë mesjetare, nga Bizanti te principatat, për të parë botën fisnike që lëvizte paralelisht me ngjitjen e Nemanjiçëve.

Beteja që u bë fe

Guri i themelit të mitit modern është Beteja e Fushë-Kosovës, 28 qershor 1389. Por edhe këtu historia dhe legjenda ndahen dukshëm. Beteja ishte përballje e një koalicioni ballkanik kundër osmanëve — jo vetëm serbë, por edhe shqiptarë, boshnjakë e të tjerë — dhe rezultati i saj mbeti i pavendosur, jo "rënia" e mitit. Shndërrimi i saj në sakrament kombëtar erdhi shekuj më vonë, dhe kulmoi më 28 qershor 1989, kur Sllobodan Millosheviçi foli para qindra mijëra vetave në Gazimestan, në 600-vjetorin e betejës, duke e kthyer kujtesën në armë. Si u ngrit kjo legjendë mbi një ngjarje të diskutueshme, e kemi shtjelluar te Fushë-Kosova 1389: çfarë thotë historia, çfarë thotë miti.

Të jemi të ndershëm — pa u bërë naivë

Ndershmëria intelektuale, ajo që Konica e kërkonte nga ne më shumë se krenarinë, na detyron të pranojmë çfarë është e vërtetë te pala tjetër. Po, manastiret e bukura të Deçanit e të Pejës janë vepra serbe mesjetare; po, dinastia Nemanjiç e bëri Kosovën, për dy shekuj e gjysmë, qendër gjeografike të shtetit të vet. Kjo nuk mohohet. Por të qenët qendër gjeografike e një shteti mesjetar për dy shekuj nuk e bën një tokë "djep të përjetshëm" të një kombi — sikurse Ravena italiane nuk u bë "djep gjerman" ngaqë e sundoi për një kohë një mbret got. Madje vetë Malcolm vëren se, edhe kur Kosova qe qendër gjeografike e Serbisë mesjetare, kjo qendrueshmëri vështirë se shtrihej në politikë, kulturë e ekonomi.

Miti, pra, nuk gënjen sepse shpik manastiret; gënjen sepse i shtrin dy shekuj e gjysmë mbi tetë, dhe i fshin dardanët, ilirët dhe arbërit që ishin këtu para, gjatë e pas. Toka ka kujtesë më të gjatë se dinastitë. Kosova nuk është djep i askujt të vetëm — është një nga vendlindjet më të vjetra të popullit arbër, dhe asnjë legjendë e qershorit nuk e zhbën dot gjeografinë e thellë të kohës.

Burimet:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (London/New York, 1998).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Stefan Nemanja" dhe "Dardania".
• "Demographic history of Kosovo" dhe "History of Medieval Kosovo", Wikipedia (përmbledhje burimore mbi Dardaninë, vendosjen sllave dhe sundimin bullgaro-bizantin).
• Material historik mbi Betejën e Fushë-Kosovës (1389) dhe ndërtimin e mitit të Vidovdanit, përfshirë fjalimin e Gazimestanit, 28 qershor 1989.

— Redaksia ZHURMA