Besimet popullore: ora, zana dhe kuçedra

Populli ynë ka pasur gjithmonë dy fe njëkohësisht: atë që e shkruan në regjistrat e xhamisë a të kishës, dhe atë tjetrën, më të vjetrën, që e mban në vatër, në pragun e derës dhe në fjalët që i pëshpërit nënat mbi djepin e fëmijës. Kjo e dyta — bota e orëve, e zanave dhe e kuçedrave — nuk e ka humbur kurrë fronin. Misionarët erdhën e shkuan; perandoritë ndërruan flamur; por mbi malet e Veriut e nëpër fushat e Jugut, shqiptari vazhdoi t'i bindej një kalendari shpirtëror që është më i vjetër se çdo libër i shenjtë. Kjo trashëgimi e padukshme është një degë e gjallë e mitologjisë shqiptare, dhe meriton të shkruhet me të njëjtin seriozitet me të cilin shkruhet historia e dinastive.

Ora: engjëlli pa krahë i çdo njeriu

Më e dashura ndër këto krijesa është ora, e njohur sidomos në Veri, nga Drini e tutje. Çdo njeri, sipas besimit, lind me orën e vet — një shpirt grueje që e ruan dhe e shoqëron gjithë jetën, ashtu si një kumbarë e padukshme. Kur lind një fëmijë, thuhet, orët mblidhen natën pranë një zjarri dhe vendosin se ç'fat e ç'virtyte do t'i japin. Emrat e tyre të vërtetë janë shpesh tabu — nuk thirren me zë, që të mos zemërohen. Banojnë në pyje, në male, pranë burimeve e liqeneve, ose në shpella. "Ora e shtëpisë", "ora e fisit", "ora e vendit": çdo gjë e dashur ka orën që e mban. Të "rrëzosh orën" e dikujt ishte mallkim; ta kesh orën "të mirë" ishte bekimi më i thellë që mund të kërkonte një shqiptar.

Zana e malit: bukuria që të shpërblen ose të dënon

Më e egër dhe më madhështore është zana, ose zana e malit. Ajo është nimfa e maleve, e pyjeve, e burimeve dhe e gjahut — e bukur, trime dhe e tmerrshme njëkohësisht. Folkloristi Robert Elsie e ka krahasuar zanën me vilën e epikës sllave të jugut, jo si huazim por si motër tipologjike: të dyja janë roje femërore që japin mbrojtje ose ndëshkim sipas sjelljes morale të njeriut. Zana e shpërblen kreshnikun e nderuar me forcë mbinjerëzore; po e ndëshkon mizorisht atë që e fyen ose që ia shkel territorin e shenjtë. Pikërisht në epikën legjendare të Ciklit të Kreshnikëve zanat marrin shtatin e tyre të plotë: ato e ushqejnë dhe e fuqizojnë Mujon, duke e bërë atë heroin që mban supet e botës. Zana është, në fund, bukuria e egër e natyrës shqiptare e bërë person.

Vatra dhe roja e saj

Po fuqia mbrojtëse nuk rri vetëm jashtë, në male. Ajo rri edhe brenda, te vatra. Nëna e Vatrës — e quajtur edhe E Ama e Vatrës a Plaka e Votrës — është perëndesha e oxhakut, e kultit të zjarrit shtëpiak dhe e shpirtrave të të parëve. Emri vetë ruan një lashtësi marramendëse: fjala vatër lidhet me atar-in avestik, "zjarr" — një fill që na çon deri te besimet indoevropiane. Në festa, njerëzit hidhnin pak nga ushqimi në flakë e rreth vatrës si flijim për të. Krah saj qëndron vitorja, gjarpri i mirë i shtëpisë, roja me shtat zvarraniku i fatit familjar dhe i shpirtrave të paraardhësve. Të mos e prekësh gjarprin e shtëpisë ishte ligj i pashkruar — ai ishte bekimi i fshehtë i çdo kulle. Këto besime janë gurthemeli i padukshëm i tërë trashëgimisë shqiptare, sepse e shenjtëronin vetë ndërtesën ku jetonte fisi.

Kuçedra dhe dragoi: lufta që nuk mbaron kurrë

Mbi këtë botë të qetë rëndon hija e kuçedrës (a kulshedrës) — dragoi femër shumëkrerësh, demon i ujit, i stuhisë, i zjarrit dhe i botës së nëndheshme. E mbuluar me lesh të kuq, me shtatë deri në dymbëdhjetë krerë, ajo nxjerr zjarr nga goja, sjell thatësira, vërshime e tërmete, dhe kërkon flijime nga njerëzit. Por kundër saj qëndron dragoi (a drangoi) — heroi gjysmë-hyjnor me krahë nën sqetull, i lindur me "këmishë" (cipën e lindjes) mbi kokë, që është shenja e fatit të tij. Dragoi i lufton kuçedrat me rrufe, me gurë e me drurë të shkulur nga rrënja. Stuhitë e rënda, thotë besimi, janë jehona e betejave të tyre në qiell.

Kjo nuk është thjesht përrallë. Është një kozmologji dualiste e mirëfilltë: drita kundër errësirës, rregulli kundër kaosit, jeta kundër vdekjes — një luftë ciklike që përtërin botën sa herë dragoi e mund kuçedrën. Studiuesit e shohin këtu një trashëgimi mitologjike paleobalkanike, ndoshta ilire, që ka mbijetuar nën shtresat e mëvonshme fetare ashtu si themelet e një tempulli të vjetër mbahen nën një kishë.

Syri i keq dhe mbrojtjet e përditshme

Jo çdo frikë vinte nga dragonjtë. Më e zakonshmja, më e pranishmja, ishte syri i keq — besimi se zilia ose admirimi i tepruar i dikujt mund të sjellë sëmundje, fatkeqësi a humbje. Foshnjat, fëmijët dhe vajzat e bukura besohej se "ziheshin" më lehtë. Prandaj shqiptari ndërtoi një arsenal të tërë mbrojtjesh: hudhra në ballkon, patkua i kthyer me majë lart mbi derë, nuska e hajmali, dhe — deri sot — kukulla e lodra mbi ndërtesat e reja, që syri i keq të bjerë mbi to e jo mbi familjen. Riti i shuarjes së thëngjijve, ku qymyri i ndezur hidhej në ujë për të "ftohur" dëmin, ishte ilaçi popullor kundër mësyshit. Edhe sot, kur takon një foshnjë, shqiptari prek hundën e saj e thotë "t'rujt Zoti".

Pse ende na rrinë pranë

Do të ishte naivitet ta paraqitnim këtë botë si "urtësi e pastër e popullit", siç bëjnë romantikët. Ajo kishte edhe terrorin e vet — shtrigat që, sipas besimit, hanin fëmijë, frikën e gjarprit, ankthin para çdo stuhie. Por do të ishte po aq naivitet ta hidhnim poshtë si "bestytni". Këto besime ishin gramatika me të cilën stërgjyshërit tanë e lexonin botën para se shkenca t'u jepte fjalë të tjera. Ora ishte përgjegjësia për fatin; zana ishte respekti para natyrës; kuçedra ishte emri i fatkeqësisë; syri i keq ishte ligjërimi i zilisë njerëzore. Krahas festave dhe riteve që ndajnë vitin, këto figura formojnë kalendarin e brendshëm shpirtëror të shqiptarit. Sot ato rrojnë në fjalorin tonë, në frazat që themi pa menduar, në lodrën mbi pallatin e ri. Një popull që e ka harruar perëndinë e vet të vjetër, por që ende thotë "t'rujt Zoti", nuk e ka prerë krejt fillin. E ka thjesht fshehur — nën dyshemenë e vatrës, ku ka qenë gjithmonë.

Burimet:

• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst & Co., 2001).
• Robert Elsie & Janice Mathie-Heck (përkth.), Songs of the Frontier Warriors / Këngë Kreshnikësh (Bolchazy-Carducci, 2004).
• "Kulshedra", "Drangue", "Nëna e Vatrës", "Vitore", "Shtriga", "Albanian folk beliefs" — Wikipedia (artikuj enciklopedikë me referenca akademike).
• Encyclopædia Britannica, zëra mbi mitologjinë dhe folklorin ballkanik.

— Redaksia ZHURMA