Peshkopia

Peshkopia është qyteti që mban në emër një peshkop dhe në histori një kufi. Për shekuj me radhë ajo ishte kasabaja e vogël e Dibrës së Poshtme, në hijen e Dibrës së Madhe; u bë kryeqendra e krahinës vetëm pasi Fuqitë e Mëdha e lanë qytetin e madh matanë vijës së vitit 1913. Sot, mes Korabit dhe luginës së Drinit të Zi, Peshkopia është qendra e qarkut të Dibrës dhe ruajtësja e kujtesës së një krahine që u nda më dysh.

Pse ka rëndësi

• Kur Konferenca e Londrës ia la Serbisë Dibrën e Madhe, Peshkopia, kasabaja e Dibrës së Poshtme, mbeti në anën shqiptare dhe në verën e vitit 1920 u bë seli e administratës së parë shqiptare në rang prefekture.
• Në vjeshtën e vitit 1913 ushtria serbe dogji Peshkopinë: një raport zyrtar për Fuqitë e Mëdha, i botuar më 21 dhjetor 1913, numëron 57 shtëpi të djegura, gjashtë burra të vrarë dhe bagëtinë e grabitur.
• Sipas Censusit INSTAT 2023, njësia administrative Peshkopi kishte 14.710 banorë, bashkia e Dibrës 50.775 dhe qarku i Dibrës, me qendër në Peshkopi, 107.178.

Dibra e Poshtme dhe emri i peshkopit

Dibra është emër i vjetër. Robert Elsie shënon se fjala është regjistruar për herë të parë në latinisht si Deborus dhe se Dibra, si krahinë gjeografike, shtrihet edhe në Maqedoninë e Veriut; nëpër të rrjedh drejt veriut, për 150 kilometra, Drini i Zi, që buron në Strugë nga liqeni i Ohrit. Moisi Murra, në një shkrim të botuar më 2010 në gazetën dibrane «Rruga e Arbërit» dhe të mbështetur te vëllimi akademik «Ilirët dhe Iliria» (1965), e lidh trevën me penestët ilirë, qytezat e të cilëve, Uskanën dhe Oenean, i përmendin Polibi dhe Livi, dhe shkruan se gjetjet arkeologjike në qendër të qytetit dëshmojnë një jetë qytetare ilire të shekujve III–II p.e.s. Sipas tij, më 1020 Dibra pati peshkopatën e vet, me qendër pikërisht këtu, në mëhallën Bulke të Dobrovës. Selia e peshkopit ndërroi më vonë vend, por qytetit i la emrin.

Nga kjo krahinë doli shtëpia që do t'i jepte kombit emrin më të madh. Elsie i quan Kastriotët një familje pronarësh tokash nga krahina e Dibrës, dhe Gjon Muzaka, në kronikën e tij të vitit 1515, shkruan se gjyshi i Skënderbeut, Pal Kastrioti, sundonte jo më shumë se dy fshatra, Signa (Sinë) dhe Gardi Ipostesi. I biri, Gjon Kastrioti, e shtriu pushtetin nga Dibra përmes luginës së Matit deri në Adriatik. Më 1440 osmanët e emëruan Skënderbeun sanxhakbe të Dibrës; në nëntor 1443, kur ushtria osmane u shpartallua pranë Nishit, ai la radhët e saj bashkë me nipin, Hamzain, dhe me treqind kalorës, u kthye në Dibër dhe prej andej mori Krujën. Krahina mbeti vija e parë e luftës: një ushtri e madhe osmane u zmbraps në Dibër në fund të qershorit 1444, dhe një tjetër po aty në shtator 1446.

Kasabaja osmane në hijen e Dibrës së Madhe

Nën osmanët Peshkopia mbeti për shekuj një vendbanim i vogël pranë qytetit të madh tregtar të Dibrës së Madhe. Murra, që mbështetet te defteri osman i vitit 1467, shkruan se ajo kishte atëherë 32 shtëpi me 224 banorë, dhe se sipas regjistrit të livasë së Ohrit të vitit 1583 banorët e saj ishin kthyer tashmë të gjithë në fenë islame. Po sipas Murrës, më 1864 osmanët e bënë Peshkopinë qendër të kazasë së Dibrës së Poshtme. Peshkopia ishte edhe një qendër shpirtërore: Elsie shkruan se ajo ka qenë ndoshta qendra më e rëndësishme e tarikatit kadiri dhe se rreth vitit 1900 kryeshehu i urdhrit thuhet se ishte një shejh nga Dibra.

1912–1913: vija e Londrës dhe zjarri

Në vjeshtën e vitit 1912, gjatë Luftës së Parë Ballkanike, ushtria serbe pushtoi Kosovën dhe krahinën e Dibrës. Kur Konferenca e Londrës vizatoi kufijtë e shtetit të ri, Fuqitë e Mëdha ia lanë Serbisë Kosovën, Dibrën, Ohrin dhe Manastirin, dhe më 7 shtator 1913 Beogradi shpalli aneksimin e tokave të pushtuara. Dibra e Poshtme, me Peshkopinë, mbeti në anën shqiptare të vijës, por ushtria serbe nuk u largua. Raporti i Komisionit Ndërkombëtar të Fondacionit Carnegie për Luftërat Ballkanike, i botuar më 1914, riprodhon një letër nga Elbasani, të botuar në një gazetë bullgare, sipas së cilës më 20 shtator 1913 trupat serbe u morën malësorëve të Dibrës gjithë bagëtinë, vranë barinjtë që u bënë qëndresë dhe dogjën fshatrat nëpër të cilat kaluan, ndër to Peshkopinë. Në qytetin e Dibrës, Dibrën e Madhe të sotme, u arrestuan dyzet e tetë parë; kur fshatarët e grabitur rrethuan qytetin për të marrë mbrapsht bagëtinë, të burgosurit u vranë. Atëherë dibranët u ngritën, me armë, me sëpata, me gurë e me shkopinj, dhe i dëbuan serbët nga qyteti. Komisioni shënon se nuk mundi t'i verifikonte këto të dhëna, por se nuk kishte arsye t'i vinte në dyshim.

Kryengritja shqiptare e asaj vjeshte, në Lumë, në malet në perëndim të Gjakovës e në Dibër, u shtyp nga një forcë serbe prej mbi njëzet mijë ushtarësh, e cila, shkruan Elsie, u fut në Shqipëri dhe gati arriti në Elbasan. Beogradi shpalli amnisti në tetor, por masakrat vazhduan. Një raport zyrtar për Fuqitë e Mëdha, i botuar në gazetën «Corriere delle Puglie» të Barit më 21 dhjetor 1913, i numëron ato fshat për fshat në Dibër, në Dibrën e Poshtme dhe në Lumë. Për Peshkopinë ai shënon se, pasi u plaçkitën të gjitha shtëpitë, pesëdhjetë e shtatë prej tyre, ndër to më të rëndësishmet, iu vu zjarri; gjashtë burra u vranë dhe u morën 180 krerë gjedhë, 450 dele e dhi, 15 mushka e 20 kuaj. Në Rabdisht raporti numëron 65 burra të vrarë me bajonetë, në Luzni 45. Disa nga fshatrat e asaj liste, si Luznia, Maqellara e Sllova, janë sot njësi administrative të bashkisë së Dibrës.

Elez Isufi dhe prefektura e re

Lufta e Parë Botërore solli ushtri të tjera: sipas Murrës, bullgarët hynë në Dibër më 1 janar 1916 dhe austro-hungarezët po atë vit. Në verën e vitit 1920 në Peshkopi u ngrit administrata e parë vendore shqiptare në rang prefekture, me prefekt Ramiz bej Dibrën, ndonëse, shënon Murra, krahina vazhdonte të ishte nën pushtimin serb. Burri që i dha formë qëndresës ishte Elez Isufi, i lindur më 1861 në Sllovë. Me çetën e tij ai u kishte rezistuar forcave serbe që më 1912; aleat i ngushtë i Bajram Currit, më 15 gusht 1921 ngriti kryengritjen për ta çliruar krahinën nga forcat serbe, dhe luftimet vazhduan deri në dhjetor. Po atë vit Hasan Prishtina, i ikur nga Kosova pas pushtimit serb, u zgjodh deputet i Dibrës. Më 1 mars 1922 Isufi u ngrit sërish, këtë herë kundër regjimit të Ahmet Zogut, dhe luftëtarët e tij dibranë kapërcyen malet e hynë në Tiranë. Në revolucionin e 1924-s ai mbajti anën e Fan Nolit dhe më 29 dhjetor 1924 u vra nga trupat jugosllave. Sot shëtitorja «Elez Isufi», me blirë në të dy anët, i ka dhënë Peshkopisë emrin «Qyteti i Blirëve».

Peshkopia nën diktaturë

Nga kjo krahinë doli edhe kreu formal i shtetit komunist për gati tridhjetë vjet. Haxhi Lleshi, i lindur më 1913 në Reshan të Dibrës në një familje të pasur myslimane, ishte komandant partizan në Dibër në vitet 1941–1943; pas marrjes së pushtetit nga komunistët u bë ministër i Brendshëm dhe nga gushti 1953 deri në nëntor 1982 kryetar i Presidiumit të Kuvendit Popullor, pra formalisht kreu i shtetit. Më 16 dhjetor 1995, pas rënies së diktaturës, u vu në arrest shtëpie, i akuzuar për vdekjet e shqiptarëve që përpiqeshin të arratiseshin fshehurazi përtej kufirit. Peshkopia e atyre dekadave u rrit si qendër administrative: Murra numëron 15 ndërmarrje shtetërore të ngritura në qytet ndërmjet viteve 1946 dhe 1990, nga ndërmarrja tregtare te mermeri e uzina mekanike, dhe një popullsi që nga 1.414 banorë më 1938 arriti në 5.041 më 1960 e në 12.300 më 1990. Më 30 nëntor 1967 Dibrën dhe Librazhdin i goditi një tërmet. Po atë vit regjimi mbylli kishat e xhamitë dhe ndaloi çdo veprimtari fetare; bashkësia kadiri, e njohur pas vitit 1945 me në krye një shejh nga Peshkopia, ra nën të njëjtin ndalim.

Peshkopia sot

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, më 18 shtator 2023 njësia administrative Peshkopi kishte 14.710 banorë. Bashkia e Dibrës, që përfshin edhe Maqellarën, Kastriotin, Sllovën, Luznin e Kalanë e Dodës, kishte 50.775 banorë, prej të cilëve 9.237 nën 15 vjeç, ndërsa qarku i Dibrës, me qendër në Peshkopi dhe me bashkitë e Bulqizës, të Klosit e të Matit, kishte 107.178 banorë, me dendësi 41,4 banorë për kilometër katror. Në qendër të qytetit, në ndërtesën e dikurshme të Shtëpisë së Kulturës «Haki Stërmilli», Muzeu Etnografik e Historik ruan rreth dy mijë objekte në tri pavione: gjetje arkeologjike nga Çetushi, Burimi, Çidhna, Topojani e Grezhdani, nga neoliti i hershëm deri në mesjetë; një pavion historie ku zënë vend Vehbi Dibra, Elez Isufi e Haxhi Lleshi; dhe veshjet, odat e veglat e Dibrës.

Rreth një kilometër e gjysmë në lindje të qytetit, në luginën e Shërimit, burojnë llixhat e Peshkopisë: sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, ujërat termominerale dalin nga gjipset e Korabit me temperaturë 35–43,5 gradë Celsius dhe me prurje 14 litra në sekondë, me 600 miligramë sulfur hidrogjeni për litër. Në verilindje të qytetit ngrihet Korabi, mali më i lartë i Shqipërisë, në kufi me Maqedoninë e Veriut: Elsie i jep 2.751 metra, Agjencia 2.764. Malësia e Korabit bën pjesë në Parkun Natyror Korab–Koritnik, me 55.550,2 hektarë, prej të cilëve 20.663,4 në qarkun e Dibrës dhe pjesa tjetër në atë të Kukësit. Në vitet '90 tarikati kadiri u rimëkëmb dhe e vendosi qendrën e vet në Peshkopi. Matanë kufirit, në Maqedoninë e Veriut, qëndron ende Dibra e Madhe, qyteti prej të cilit Peshkopia trashëgoi barrën e kryeqendrës.