Kastriotët: nga dy fshatra të Dibrës te dy degë në Itali

TIRANË — Gjon Muzaka, shkruar në vitin 1510, e përshkruante Pal Kastriotin si një zotëri që «sundonte jo më shumë se dy fshatra, të quajtura Signa dhe Gardi Ipostesi» — Sinë dhe Gardhi i Poshtëm në Çidhën e Dibrës së Poshtme. Kjo pamje e një familjeje të vogël fisnike, e regjistruar nga një kronist bashkëkohës, shtron pyetjen: si u ngrit brezi i ardhshëm, Gjoni e më pas Gjergji, të kontrollonin një principatë që shtrihej nga Kepi i Rodonit deri në Dibër?

Muzaka nuk është burimi i vetëm që e çon familjen Kastriot në shekullin e 14-të. Giovanni Andrea Angelo Flavio Comneno, në veprën e tij «Genealogia diversarum principum familiarum» (1603/1610), e përmend Konstantin Kastriotin Mazrekun si «Constantinus Castriotus, cognomento Meserechus, Aemathiae & Castoriae Princeps» — princ i Matit dhe të asaj që burimet e interpretojnë si Kastriot, Kastrat në Has, Kastrat në Dibër, ose mikrotoponimin «Kostur» pranë fshatit Mazrek në Has, sipas artikullit të Wikipedia-s në anglisht për familjen Kastrioti. Ky mbiemër dytësor, Mazreku, që do të thotë «mëmëdhes i kuajve» në shqip, tregon lidhjen farefisnore të familjes me një fis të gjerë shqiptar, siç theksohet në të njëjtin burim.

Historiani Kristo Frashëri, i cituar në artikullin e Wikipedia-s për Gjon Kastriotin, e vendos sundimin e Pal/Gjergj Kastriotit «në të tretin e shekullit të 14-të», midis 1350-1375, duke u bazuar te fakti që kur lindi nipëri i tij Gjergj, i biri Gjon kishte sjellë në jetë shtatë fëmijë me Voisavën, bijë e një zotërie të vogël nga Lugina e Pollogut. Kjo e bën të pabesueshme që Gjoni të kishte ngritur një principatë të madhe brenda një brezi — një trajektore që historianët e konsiderojnë «shumë të pamundur» në kontekstin e shoqërisë shqiptare mesjetare, ku familjet fisnike kishin fituar ndikimin brez pas brezi përmes martesave dhe aleancave me komunitetet vendase, siç shënon Wikipedia në anglisht.

Gjoni i biri del në burimet arkivore për herë të parë në fund të shekullit të 14-të dhe fillim të të 15-të. Ai sundonte territorin midis Kepit të Rodonit dhe Dibrës dhe dispononte një ushtri prej 2.000 kalorësish, sipas artikullit të Wikipedia-s për të. Kjo ishte epokë e dominimit të dy fuqive të mëdha: Republikës së Venedikut, që kontrollonte qendrat tregtare bregdetare, dhe Perandorisë Osmane, që kishte filluar t'i vazalizonte zotëritë e vegjël shqiptarë. Gjoni luajti lojën e balancit: në vitin 1402 udhëhoqi kalorësinë e tij në Betejën e Ankarasë në anën e sulltan Bajazitit I, bashkë me Koia Zaharianë, Dhimitër Jonimën dhe vazalë të tjerë osmanë. Më pas, kur Venediku ofroi më të mirën, ai pranoi suzerenitetin dhe u bë qytetar venedikas në 1413, «bashkë me trashëgimtarët e tij», siç raporton Wikipedia.

Marrëdhëniet me Venediku nuk u prishën as kur Gjoni u bë vazal osman midis 1415-1417. Në periudhën 1419-1426 ai u aleua me despotin serb Stefan Lazarević, edhe ky vazal osman — një rrjet aleancash që tregonte se zotëritë shqiptarë e shihnin veten si lojtarë të pavarur, jo thjesht si instrumente të Stambollit apo San Markos.

Anëtari më i njohur i familjes, Gjergj Kastrioti — Skënderbeu — u bë simbol i rezistencës kundër Mehmed Pushtuesit. Por pas vdekjes së tij dhe rënies së Principatës në 1468, familja nuk u zhduk. Ajo i dha besnikërinë Mbretërisë së Napolit dhe iu dha kontrolli mbi Dukatin e San Pietro në Galatinë dhe Kontenë Soleto, në provincën e Leçes së sotme, sipas artikullit të Wikipedia-s në shqip për Kastriotët. Ferranti (vdiq më 1561), i biri i Gjon Kastrioti II, Duka i Galatinës dhe Konti i Soletos, është paraardhësi i drejtpërdrejtë i të gjithë anëtarëve meshkuj të familjes sot.

Sot familja përbëhet nga dy degë italiane, njëra në Leçe dhe tjetra në Napoli, dhe pasardhësit përdorin mbiemrin «Castriota Scanderbeg», siç shënon Wikipedia në shqip. Kjo vazhdimësi biologjike — nga Sinë e Dibrës te San Pietro i Galatinës — është po aq e rëndësishme sa çfarëdo miti kombëtar, sepse tregon se familjet fisnike shqiptare të mesjetës nuk u shuan me ardhjen osmane; disa u ripërthyen në kontekste të tjera europiane.

Për origjinën e saktë të familjes, burimet nuk bien dakord. Frang Bardhi, në veprën e tij polemizuese të vitit 1636, i cili jetoi në Shqipëri, insistonte se Kastriotët ishin «nga Hasi i Prizrenit, se kështu është në pajtim të plotë mendimi i përgjithshëm i kombit tonë», sipas artikullit të Wikipedia-s në shqip. Një kronikë raguziane e vitit 1605 dhe një klerik boshnjak i fundit të shekullit të 15-të sugjerojnë të njëjtin vend-origjinë. Por Barleti dhe Frangu i vendosnin në Mat, ndërsa Muzaka — më pak fisnikërisht — i kufizonte në dy fshatra dibranë. Kjo mosmarrëveshje nuk është thjesht akademike: a tregon se çfarë kujtese kolektive ndërtohet rreth një familjeje kur ajo bëhet simbol kombëtar, dhe se si burimet lokale, kombëtare dhe të huaja ofrojnë versione të ndryshme të së njëjtës histori.

Burimet:

— Redaksia ZHURMA