Muzakajt: fisnikëria e Myzeqesë

Ka një fushë në jug të Shqipërisë që mban deri më sot emrin e një dere fisnike: Myzeqeja. Pak vende në botë e mbajnë mbiemrin e zotërve të vet të dikurshëm me një besnikëri kaq kokëfortë. Kush kalon sot ndër arat e gjera midis Semanit dhe Vjosës, ecën, pa e ditur, nëpër zotërimin e Muzakajve — një ndër katër-pesë derat e mëdha që, në shekujt XIII–XV, e ndanë mes tyre Arbërinë mesjetare dhe e mbajtën gjallë emrin e popullit kur perandoritë rreth tij rrëzoheshin njëra pas tjetrës.

Nga komandantë bizantinë te zotër të dheut

Muzakajt nuk dolën nga hiçi. Emri i tyre përmendet herët: vetë Ana Komnena, bija e perandorit dhe historianja e parë grua e Bizantit, shënon rreth vitit 1090 një Muzaka në radhët e komandantëve besnikë të Aleksit I Komnenos. Pra para se të bëheshin zotër më vete, Muzakajt qenë oficerë e vasalë brenda rendit perandorak bizantin — siç qe gjithë fisnikëria arbërore e asaj kohe, e mësuar të luante me titujt e Konstandinopojës dhe me ushtritë e veta njëkohësisht.

Kthesa erdhi nga fundi i shekullit XIII. Ndërsa pushteti i Bizantit dobësohej dhe anzhuinët francezë të Napolit synonin bregdetin arbëror, Andrea I Muzaka ndërtoi rreth vitit 1280, në Myzeqe perëndim të Beratit, një sundim faktikisht të pavarur. Kjo ishte epoka kur Arbëria po copëtohej në principata; ku dikur kish qenë Regnum Albaniae i anzhuinëve, tani lindnin derat lokale që do ta mbushnin boshllëkun. Muzakajt ishin njëra prej tyre, krah për krah me Topiajt në Arbërinë qendrore.

Andrea II: despoti që e shtriu derën deri te Kastoria

Kulmi i derës erdhi me Andrea II Muzakën (rreth 1318–1372), zot i Beratit dhe i Myzeqesë nga viti 1331 deri në vdekje. Ai e trashëgoi principatën nga i ati, Teodor I, dhe e bëri më të madhe se kurrë: nga bregu i Adriatikut në perëndim deri te Kastoria në lindje. Mbreti anzhuin e njohu më 1336–37 si despotus Regni Albaniae — despot i Mbretërisë së Arbërisë — dhe si marshall të Arbërisë. Mbante gjithashtu titullin bizantin sevastokrator. Këto tituj duken si stoli sot, por në gjuhën e asaj kohe ishin dëshmi e qartë: Muzakajt nuk ishin krerë fshatarë, por zotër të njohur nga të dyja perandoritë që e rrethonin Arbërinë.

Andrea II nuk u mjaftua me titujt. Kur Perandoria Serbe e Stefan Dushanit u sul mbi tokat arbërore në mes të shekullit XIV, ai u bë një ndër krerët e qëndresës; dhe kur perandoria serbe u shemb po aq shpejt sa qe ngritur, ai i mori prapë zotërimet e veta dhe nisi sërish t'i zgjeronte. Këtu duhet thënë diçka me ndershmërinë e Konicës: derat arbërore të asaj kohe nuk ishin engjëj kombëtarë. Ato martoheshin, luftonin e bënin aleanca mes tyre po aq sa kundër të huajve. Comita, e bija e Andrea-s II, u martua më 1372 me Balshën II — dhe kështu dera e Muzakajve u lidh me derën e Balshajve që sundonte Zetën. Gjaku fisnik i Arbërisë qarkullonte brenda një rrethi të ngushtë.

Savra, 1385: kur derat luftuan njëra-tjetrën dhe erdhën osmanët

Fundi i shekullit XIV qe i hidhur. Më 18 shtator 1385, në fushën e Savrës pranë Lushnjës — pra në zemër të Myzeqesë vetë — u zhvillua një betejë që do të ndryshonte gjithçka. Karl Topia, në hasmëri me Balshën II, ftoi osmanët në ndihmë. Në Betejën e Savrës Balsha II ra i vrarë, dhe me të u hap dera e madhe: ushtritë osmane hynë në Arbëri jo më si plaçkitëse kalimtare, por si fuqi që do të mbetej. Ironi e hidhur historike që një dere arbërore i hapi rrugën pushtuesit kundër një dere tjetër arbërore — mësim që e gjejmë sërish e sërish në historinë tonë, dhe që duhet thënë hapur, jo fshehur.

Pas Savrës, shumë zotër arbërorë, Muzakajt mes tyre, u bënë për një kohë vasalë të Portës. Por gjaku i derës nuk u shua. Teodor Korona Muzaka udhëhoqi kryengritjen kundër osmanëve më 1437–38 dhe qe një nga themeluesit e Lidhjes së Lezhës më 1444 — besëlidhjes së madhe që e bashkoi fisnikërinë arbërore nën Skënderbeun. Muzakajt luftuan krah Kastriotëve deri në fund.

Libri i parë: kujtimi i Gjon Muzakës

Kur Arbëria ra përfundimisht nën osmanët nga fundi i shekullit XV, Gjon Muzaka — Giovanni Musachi di Berat — mori udhën e mërgimit drejt Napolit, si shumë fisnikë të tjerë arbërorë. Atje, më 1510, ai shkroi Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi — "Kujtim i shkurtër mbi pasardhësit e shtëpisë sonë Muzaka". Ky tekst, sado i vogël, ka një peshë të jashtëzakonshme: është një ndër shkrimet më të hershme thelbësore të një shqiptari për veten dhe vendin e vet, një kronikë e shkruar nga brenda, jo nga sytë e të huajve.

Gjon Muzaka donte t'i ruante kujtimin derës së vet — dhe pa e ditur, na ruajti një hartë të tërë të Arbërisë fisnike para shkatërrimit. Po, kronika e tij ka teprime e mburrje familjare; çdo fisnik i mërguar zmadhon lavdinë e humbur. Por nën mburrjen rri një dëshmi e çmuar: emrat, derat, martesat, zotërimet e një bote që osmanët e fshinë. Pa Gjon Muzakën, do ta njihnim shumë më pak Arbërinë e qyteteve dhe të principatave.

Çfarë na mësojnë Muzakajt

Muzakajt qenë ortodoksë në fe, bizantinë në kulturë oborri, anzhuinë në tituj kur duhej, dhe arbërorë në gjak e në dhe. E mbanin shqiponjën dykrenare si stemë — atë simbol që sot e quajmë tonin. Historia e tyre nuk është përrallë kombëtare e pastër: është histori njerëzish që bënë aleanca e gabime, që ndonjëherë i hapën rrugën pushtuesit, por që në fund dhanë krerë për Lidhjen e Lezhës dhe librin e parë të mirëfilltë shqiptar. Konica do ta donte këtë portret: krenar pa qenë naiv, i ndershëm pa qenë i ftohtë. Myzeqeja ende e mban emrin e tyre. Kjo është dëshmia më e gjatë që mund t'i lërë një dere historisë.

Burimet:

• Gjon Muzaka, Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi (1510), botuar te Karl Hopf, Chroniques gréco-romanes (Berlin, 1873).
• Ana Komnena, Alexiada (shek. XII) — përmendja e parë e një Muzaka si komandant i Aleksit I Komnenos.
• Encyclopædia Britannica, zëra mbi Shqipërinë mesjetare dhe principatat arbërore.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zërat "Muzaka" dhe "Gjon Muzaka".
• Oliver Jens Schmitt, Das venezianische Albanien (1392–1479) — për kontekstin e principatave dhe Betejës së Savrës.

— Redaksia ZHURMA