Topiajt: zotët e Arbërisë qendrore

Në mes të shekullit të katërmbëdhjetë, kur Perandoria Bizantine tërhiqej dhe perandoria e Stefan Dushanit shpërbëhej pas vdekjes së tij më 1355, në zemër të vendit arbëror u ngrit një derë që për një brez të tërë e mbajti në dorë Arbërinë qendrore: Topiajt. Nga Mati e Krujë deri në Durrës e në fushat e Shkumbinit, ata qenë zotët e tokës — feudalë me titull, ushtarë me përvojë dhe diplomatë me kthesa të mprehta, ashtu siç e kërkonte koha e Arbërisë mesjetare të copëtuar mes Bizantit dhe principatave.

Zanafilla: nga kontët e Matit

Dera del në dokumente më 1329, kur Tanush Topia përmendet si një nga kontët e Arbërisë; më 1338 ai shfaqet si conte di Matia, kont i Matit. Topiajt nuk ishin princa të vjetër bizantinë: ata u ngjitën brenda strukturës së Mbretërisë Angevine të Arbërisë, duke u shërbyer princave të Tarantos dhe dukëve të Durrësit, dhe pikërisht aty, në kufirin mes botës arbërore dhe asaj italo-normane, e ndërtuan fuqinë.

Me familjen e tyre lidhet një legjendë e bukur, që e shënon historiani Karl Hopf: i biri ose i vëllai i Tanushit, Andrea I Topia, paskësh dashuruar me të bijën e mbretit Robert të Napolit, kur anija e saj, e nisur drejt Moresë për t'u martuar, u ndal në Durrës. Andrea u martua me Helenën e Anzhuit pa pëlqimin e mbretit — dhe pikërisht prej kësaj martese, sipas tradicionit, Topiajt do të mbanin më vonë krenarinë e gjakut mbretëror. E vërtetë a jo, legjenda tregon diçka të thellë: kjo derë arbërore e kuptonte veten si pjesë e fisnikërisë evropiane, jo si periferi e saj.

Karl Topia, princi i Arbërisë

Lulëzimi erdhi me Karl Topinë (rreth 1339 – janar 1388), figurën më të madhe të derës. Pas vdekjes së Dushanit, kur perandoria serbe u shkërmoq, Karli pushtoi shumicën e Arbërisë qendrore që deri atëherë kish qenë nën sundimin e saj. Ai e quajti veten Princ i Arbërisë (princeps Albaniae) dhe Dukë i Durrësit, dhe sundoi nga 1358 deri më 1388. Më 1368 mori Durrësin, qytetin-port që ishte çelësi i tregtisë dhe i lidhjes me Perëndimin — dhe me të, kontroll mbi një nga qytetet e mëdha mesjetare arbërore.

Karl Topia nuk qe njeri i përulur. Në kishën e Shën Gjon Vladimirit pranë Elbasanit, që ai e rindërtoi më 1381 pas një tërmeti, la një mbishkrim trigjuhësh — greqisht, latinisht e sllavonisht — ku quhet "më i larti dhe i pari Karlas Theopia, nip dhe prej gjaku mbret i Francës". Ky pretendim — i lindur ndoshta nga martesa anzhuine e të parëve — tregon ambicien e një zoti arbëror që donte t'i fliste si i barabartë botës latine. Topiajt qenë në komunikim me Papën, me Venedikun e me Napolin; ata e dinin se sundimi mbahej po aq me letra e aleanca sa me shpatë.

Rivaliteti me Balshajt dhe fatkeqësia e thirrjes së osmanëve

Fuqia e Topiajve përplasej pareshtur me një derë tjetër arbërore në ngjitje, Balshajt që sundonin Zetën. Lufta për Durrësin qe pikë e nxehtë: në fillim të vitit 1385, Balsha II e zuri qytetin me një sulm të papritur. I shtrënguar, Karl Topia mori vendimin që do të hidhte hijen më të rëndë mbi emrin e tij — i kërkoi ndihmë sulltanit osman kundër rivalit arbëror.

Më 18 shtator 1385, në fushën e Savrës pranë Lushnjës, një forcë osmano-topiane e udhëhequr nga Karli dhe Hajredin Pasha shtypi ushtrinë e Balshës II; vetë Balsha II dhe Ivanish Mrnjavçeviçi ranë në fushën e luftës. Topia e rimori Durrësin po atë vit dhe e mbajti deri në vdekje më 1388. Por Beteja e Savrës e vitit 1385 ka një kuptim shumë më të madh se një fitore familjeje: ajo qe dera nga e cila osmanët hynë thellë në botën arbërore. Ftesa e Karlit — një gabim që historia e bën të kuptueshëm, por jo të padëmshëm — përshpejtoi atë që do ta gllabëronte vetë derën e tij. Konica do të thoshte: arbërit dinin të luftonin, por shpesh harronin se kundër kujt.

Perëndimi i derës

Pas vdekjes së Karlit më 1388, e trashëgoi i biri, Gjergj Topia, Princ i Arbërisë e zot i Durrësit nga 1388 deri më 1392. I sëmurë e i rrethuar nga trazirat, Gjergji u lidh me Venedikun për ta mbrojtur qytetin, por në fund ia dorëzoi Durrësin sundimit venedikas — një heqje dorë që shënoi fundin e Topiajve si fuqi e madhe. Degë të derës mbajtën zotërime të vogla edhe më pas; Topiajt mbajtën Krujën nga 1388 deri më 1415, derisa edhe ajo ra në duart e Portës.

Topiajt nuk e panë lirinë e madhe që do të vinte më vonë me Kastriotët e me Skënderbeun. Por në hartën e fisnikërisë arbërore ata zënë një vend qendror, krah Muzakajve të Myzeqesë e dyerve të tjera që e mbajtën gjallë identitetin politik arbëror mes dy perandorive. Historia e tyre është mësimi më i hidhur dhe më i çmuar i mesjetës sonë: se një popull i ndarë në dyer rivale, sado i fortë në secilën prej tyre, mbetet i pambrojtur përballë një fuqie që di të presë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zëri "Thopia, Karl"), Scarecrow Press.
• John Van Antwerp Fine, The Late Medieval Balkans, University of Michigan Press.
• Karl Hopf, Chroniques gréco-romanes (për legjendën e Andrea I Topisë dhe martesën anzhuine).
• Encyclopædia Britannica, zërat "Albania: The Middle Ages" dhe "Durrës".
• Mbishkrimi trigjuhësh i kishës së Shën Gjon Vladimirit (1381), Muzeu Historik Kombëtar, Tiranë.

— Redaksia ZHURMA