Gjuha shqipe në Maqedoninë e Veriut: ligji ekziston, mungon vullneti

SHKUP — Dy vjet studentë shqiptarë protestojnë për të drejtën më elementare: të diplomohen në gjuhën e tyre. Prova e jurisprudencës, e cila duhet të jepet në maqedonisht, ka bërë që çështja e gjuhës shqipe të kthehet në simbol të një problemi më të gjerë — atë të zbatimit të ligjeve ekzistuese në një klimë politike që po acarohet.

Pse ka rëndësi

• Mbi 25% e popullsisë së Maqedonisë së Veriut është shqiptare; gjuha shqipe është zyrtare që nga Marrëveshja e Ohrit (2001).
• Ligji për përdorimin e gjuhëve parashikon të drejtën e provimeve në gjuhën shqipe, por zbatohet selektivisht.
• Qeveria aktuale e udhëhequr nga VMRO-DPMNE ka ashpërsuar retorikën ndaj shqiptarëve, duke krijuar klimë të tensionuar ndëretnike.

Në një protestë të mbajtur ditën e martë në Shkup, studentët u kërkuan autoriteteve që provimi i jurisprudencës të jepet në shqip — jo si favors, por si zbatim i ligjit. Lapsi.al raporton se protesta u përkrah gjerësisht nga qytetarë shqiptarë, si dhe nga mbështetës nga Kosova dhe Shqipëria. Sipas këtij burimi, kreu i grupacionit politik VLEN, Izet Mexhiti, deklaroi publikisht pas protestës se provimi do të jepet në gjuhën shqipe — një premtim që, sipas Lapsi.al, "opinionin duhet ta mbajë përgjegjës në të ardhmen."

Aktivistja Liridona Beqiri, e intervistuar nga JavaNews.al për emisionin "Trialog", e ka ndarë çështjen në dy shtresa: bazën ligjore dhe mungesën e vullnetit politik. "Ligji për gjuhët është shumë i qartë," tha ajo. "Ai duhet të zbatohet në rastin e provimit të jurisprudencës, por edhe në provime të tjera si mjekësia dhe farmacia." Beqiri e çoi më tej argumentin: kur një student shqiptar detyrohet të dëshmojë dijen jashtë gjuhës amtare, "nuk vihet në sprovë vetëm profesionalizmi i tij, por edhe vetë standardi demokratik i shtetit."

Kjo e fundit është një formulim që e zhvendos debatin nga administrimi tek demokracia. Nuk është më çështja e një provimi, por e kontratës sociale: çfarë kuptimi ka të jeshë shtetas i dytëklasë në shtetin tënd? JavaNews.al citon Beqirin duke e quajtur çështjen "standard demokratik i shtetit" — një matje që tejkalon kornizën ligjore dhe futet në atë politike.

Dhe politika është pikërisht ku buron problemi. Lapsi.al e përshkruan qartë klimën: qeveria aktuale, e dominuar nga VMRO, ka ashpërsuar tensionet ndëretnike. Retorika kundër shqiptarëve në rrjetet sociale është bërë "normale" — një normalizim i rrezikshëm që përfshin thirrje për "vrasje të shqiptarëve." Qeveria hesht. Intelektualët maqedonas heshtin. Shoqëria civile maqedonase, me "ndonjë përjashtim", hesht. Kjo heshtje institucionale është po aq shqetësuese sa vetë retorika, sepse normalizon diskriminimin duke e bërë atë të padukshëm.

Në këtë kontekst, çfarë premton Izet Mexhiti — nëse mbetet premtim — nuk është vetëm një fitore për studentët. Është një test për qëndrueshmërinë e garancive të Ohrit. Lapsi.al e vë në dukje se qeveria aktuale "po përpiqet ta zhvlerësojë atë që është arritur në çerekshekullin e fundit." Kjo është akuza më e rëndë: jo mungesë progresi, por regres i qëllimshëm.

Në anën tjetër, presidentja Gordana Siljanovska-Davkova, e cituar nga Almakos.com, flet për integrimin evropian me gjuhën e kritereve teknike. Ajo vlerëson se Ballkani Perëndimor është "dukshëm përpara" Ukrainës dhe Moldavisë, dhe se pengesat ndaj Maqedonisë së Veriut janë "joracionale." Por ajo që mungojnë në deklaratat e saj — të cituara nga Almakos.com — është çdo referencë për çështjen e gjuhëve, për të drejtat e pakicave, ose për klimën e acaruar ndëretnike. Integrimi evropian flitet si proces teknik, ndërsa për shqiptarët e Maqedonisë është eksistencial.

Kjo distancë mes retorikës zyrtare dhe realitetit në terren është hapësira ku lindin protestat. Studentët shqiptarë nuk kërkojnë favor — kërkojnë zbatim. Dhe nëse ligji ekziston, siç argumenton Beqiri, atëherë mungesa e zbatimit është një zgjedhje politike, jo një kusht objektiv.

Pyetja që mbetet është nëse premtimi i Mexhitit do të jetë i qëndrueshëm, ose do të shndërrohet në një tjetër garanci të Ohrit që zbatohet vetëm kur ka presion në rrugë. Dhe më thellë: nëse BE-ja vërtet dëshiron të parandalojë "bllokimin për shkak të arsyeve identiteti dhe historike," siç thotë Siljanovska-Davkova, a do ta njohë këtë bllokim kur vjen nga brenda, ndaj vetë qytetarëve të saj?

Burimet:

• Lapsi.al — mbi gjuhën shqipe në Maqedoni, klimën politike dhe premtimin e Izet Mexhitit
• JavaNews.al — intervista me Liridona Beqirin për bazën ligjore dhe mungesën e vullnetit politik
• Almakos.com — deklaratat e presidentes Siljanovska-Davkova për integrimin evropian

— Redaksia ZHURMA