Balshajt: dera që sundoi Zetën

Pak dera fisnike e Arbërisë mesjetare u ngjitën aq shpejt, dhe ranë aq plot dramë, sa dera e Balshajve. Brenda një brezi të vetëm, ata kaluan nga zotër të një fshati të vetëm te sundimtarë të Zetës dhe të gjithë bregdetit — nga Tivari te Shkodra, nga Ulqini te Drishti. E megjithatë, kur historia serbe i ka dashur si gjysmë-serbë e historia jonë si tërësisht arbërorë, e vërteta e dokumentuar është më e thjeshtë dhe më e ndershme: Balshajt ishin një derë arbërore e Zetës, që u rrit në boshllëkun e lënë nga shembja e perandorisë së Dushanit.

Nga një fshat te një zotërim

Themeluesi i derës, Balsha I, ishte sipas kronistit raguzan Mavro Orbini një fisnik i vogël që në kohën e car Stefan Dushanit (1331–1355) mbante vetëm një fshat të vetëm në brigjet e Liqenit të Shkodrës. Ky është një detaj që Balshajt nuk do ta kishin shkruar vetë — por është pikërisht ai që e bën ngjitjen e tyre kaq të jashtëzakonshme. Me vdekjen e Dushanit, perandoria serbe u shemb në copa nën djalin e dobët, car Uroshin V (1355–1371). Në atë boshllëk pushteti, Balsha bashkë me tre djemtë e tij — Stracimirin, Gjergjin (Gjuragjin) dhe Balshën II — kapën Zetën e poshtme.

Mënyra nuk ishte fisnike: ata morën tokat e zotit Zharko nën rrethana të paqarta, pastaj zgjeruan sundimin në Zetën e sipërme duke vrarë vojvodën Gjurash Iliç rreth vitit 1362 — viti që zakonisht merret si fillim i sundimit të derës. Megjithatë, edhe vetë oborri i Uroshit i njohu si oblastni gospodari, "zotër krahinorë" të Zetës. Pushteti i marrë me shpatë u legjitimua me dokument — siç ndodhte gjithkund në Ballkanin e shekullit XIV.

Çështja e origjinës: arbërorë, jo serbë

Historiografia serbe, për arsye të kuptueshme nacionaliste, i ka pretenduar gjatë Balshajt si derë serbe. Studimi modern dhe — më e rëndësishme — vetë burimet bashkëkohore tregojnë ndryshe. Dokumentet raguzane flasin shprehimisht për "zakonet arbërore të Balshajve". Konstantin Filozofi, biografi i Stefan Lazareviçit, i quan Gjergjin II dhe Balshën III zotër arbërorë. Historianët e sotëm i konsiderojnë Balshajt zotër vendës arbërorë, ndoshta të serbizuar pjesërisht në kulturë e gjuhë oborrtare — siç ndodhte me shumë fisnikëri arbërore nën hijen e perandorisë serbe.

Ky ishte fati i shumë derave të kohës: kufiri midis "arbërorit" dhe "serbit" në oborret e Zetës ishte më shumë kulturor se etnik. Balshajt jetonin midis dy botëve, ashtu si fqinjët e tyre Topiajt e Arbërisë qendrore jetonin midis Bizantit, Venedikut e Anzhuinëve. T'i quash thjesht "serbë" do të ishte propagandë; t'i quash arbërorë të pastër e të pacenuar do të ishte naivitet. Ata ishin një derë arbërore e një kohe ku besimi e gjuha e oborrit ndërroheshin sipas interesit.

Lartësia: Gjergji I dhe kthimi nga Roma

Djali i madh që mori frenat ishte Gjergji I Balsha, zot i Zetës nga 1362 deri më 13 janar 1378. Nën të, dera arriti kulmin e parë. Për të çuar përpara ambiciet e tyre bregdetare — sidomos ndaj qyteteve katolike të Adriatikut — të tre vëllezërit u kthyen nga Ortodoksia në Katolicizëm rreth vitit 1368–1369. Ishte një lëvizje politike po aq sa fetare: katolicizmi i afronte me Venedikun, me Papën, me qytetet e pasura të bregut. Shkodra mesjetare, me statutet e saj qytetare dhe peshën tregtare, u bë xhevahiri i kurorës së Balshajve.

Por ngjitja e tyre ngjalli armiq. Zgjerimi i Balshajve drejt Durrësit i futi ata në grindje të hapur me Topiajt — dhe ajo grindje do të hapte derën që nuk mbyllet kurrë.

Savra, 1385: shpata që preu kokën e derës

Balsha II, vëllai i fundit i gjallë, e çoi derën në luftë për Durrësin, të cilin e mori më 1385 pas disa përpjekjesh. Kjo ishte kryevepra e tij — dhe gabimi i tij vdekjeprurës. Karl Topia, i mundur, bëri atë që shumë zotër arbërorë do ta pendoheshin pastaj: ftoi osmanët. Më 18 shtator 1385, në fushën e Savrës pranë Lushnjës, ushtria osmane nën Hajredin Pashën shtypi forcat e vogla të Balshës II. Balsha vetë u vra; koka e tij, sipas burimeve, u pre dhe u dërgua si dhuratë.

Beteja e Savrës nuk ishte vetëm fundi i një njeriu — ishte hyrja e parë e madhe e Portës në zemër të Arbërisë, katër vjet para Fushë-Kosovës. Ironia historike është e hidhur: ishte një zot arbëror që ftoi pushtuesin kundër një zoti tjetër arbëror. Konica do ta kishte quajtur këtë mëkatin tonë kombëtar të përjetshëm — t'i kërkojmë të huajit atë që nuk dimë ta zgjidhim vetë.

Rënia: Gjergji II, Venediku dhe fundi i Balshës III

Pas Savrës dera u tkurr. Gjergji II Balsha, i zënë rob nga osmanët, u lirua duke pranuar vasalitetin e Sulltanit dhe duke dorëzuar Drishtin, Shën Srgjin e Shkodrën. Më 1395, duke e ditur se nuk mund t'i mbante kundër Portës, ai ia dorëzoi këto qytete Venedikut në këmbim të një rente prej 1.000 dukatësh në vit. Kështu Shkodra — zemra e zotërimit — kaluan nga dora arbërore te Luani i Shën Markut.

Sundimtari i fundit ishte Balsha III (1403–1421), djali i Gjergjit II dhe i Jelena Lazareviçit, mbesë e despotit serb. Ai luftoi gjatë e me guxim për t'i rimarrë qytetet nga Venediku — Luftërat e Shkodrës — duke kapur Drishtin më 1419. Por kur ndjeu vdekjen, nën ndikimin e së ëmës, ia la sundimin e Zetës xhaxhait të vet nga ana e nënës, despotit Stefan Lazareviç. Kështu, më 1421, dera arbërore që kishte sunduar Zetën gjashtëdhjetë vjet u shua jo me shpatë në fushë, por me një testament që e dorëzoi tokën te Serbia.

Balshajt mbeten një mësim i dyfishtë: dëshmi se Arbëria mesjetare nxori dera që sunduan qytete e flota, por edhe paralajmërim se ndarja e brendshme — Balsha kundër Topisë, vëllai kundër vëllait — ishte plaga nga e cila do të hynte Porta. Dera që sundoi Zetën ra siç u ngrit: shpejt, plot ambicie, dhe e vetme.

Burimet:

• Mavro Orbini, Il regno degli Slavi (1601) — kronika bashkëkohore mbi origjinën e Balshajve.
• Konstantin Filozofi, Jeta e Stefan Lazareviçit (shek. XV) — referencat për "zotër arbërorë".
• Encyclopædia Britannica, zëra "Zeta" dhe "Montenegro: medieval period".
• John V. A. Fine Jr., The Late Medieval Balkans (University of Michigan Press, 1987).
• Oliver Jens Schmitt, Das venezianische Albanien (1392–1479) — mbi dorëzimin e Shkodrës te Venediku.

— Redaksia ZHURMA