Arbërit dhe Perandoria Bizantine

Për gjysmë mijëvjeçari, fati i arbërve u thur me atë të Perandorisë Romake të Lindjes — atë që ne sot e quajmë Bizant. Nuk ishte një bashkëjetesë idilike e as një robëri e thjeshtë; ishte një marrëdhënie e ndërlikuar zotërimi, rebelimi, besimi dhe tregtie, e cila — kjo është gjëja vendimtare — i dha emrit arbër faqen e parë të dëshmuar të historisë së shkruar. Para Bizantit, paraardhësit tanë jetonin në hijen e burimeve; me Bizantin, ata hyjnë në dritë me emrin e tyre.

Tema e Durrësit: çelësi i Arbërisë

Shtylla kurrizore e sundimit bizantin në trojet tona ishte tema — njësia ushtarako-administrative me të cilën perandoria qeveriste provincat. Tema e Durrësit (Dyrrhachium), e themeluar në shekullin IX, përfshinte brezin bregdetar adriatik dhe ishte, sipas vetë burimeve bizantine, "çelësi i Shqipërisë": pika kryesore e hyrjes së tregtisë dhe, njëkohësisht, e pushtuesve që vinin nga Italia. Durrësi qëndronte në skajin perëndimor të Via Egnatia, rrugës së madhe romake që lidhte Adriatikun me Selanikun e Konstantinopojën. Kush mbante Durrësin, mbante derën e Ballkanit perëndimor — dhe prandaj kjo derë u bë teatri ku arbërit dolën në skenën e madhe të historisë.

Ishte pikërisht në këtë territor, midis maleve që ngriheshin pas qytetit bregdetar, ku jetonte populli që kronikanët do ta quanin Arbanitai. Lidhja mes emrit arbër dhe krahinës së Arbanonit nuk është rastësi: prej kësaj treve, prej këtyre maleve, doli emri me të cilin Evropa do ta njihte popullin tonë për shekuj.

Faqja e parë e shkruar: dëshmitë e shekullit XI

Dëshmia e parë e padiskutueshme e arbërve si bashkësi etnike vjen nga historiografia bizantine. Historiani Mihal Ataliati (Michael Attaleiates, rreth 1022–1080) në veprën e tij Historia përmend një kryengritje të vitit 1078–79 në temën e Durrësit, ku bashkë me Boulgaroi ngrihen edhe Arbanitai — term që studiuesit e pranojnë gjerësisht si etnonimin e shqiptarëve mesjetarë. Pak më pas, princesha-historiane Ana Komnena, në Aleksiadën kushtuar babait të saj perandorit Aleks I, përmend një Komiskortes, "një burrë nga Arbanoni", gjatë sulmeve normane rreth vitit 1081.

Ky është një çast historik që meriton qetësinë e kthjeshtësisë: kur Evropa filloi të shkruajë emrin tonë, e shkroi në lidhje me Bizantin. Nuk dolëm nga harresa si një popull pa fytyrë; dolëm si malësorë luftëtarë, si nënshtetas të dukës së Durrësit, si njerëz prej Arbanonit. Konica do të kishte buzëqeshur me ironinë e hollë: jemi aq të vjetër sa Bizanti vetë, por aq fatkeqë sa historinë tonë të hershme na e shkruan dora e të huajit.

Mes çekiçit norman dhe kudhrës perandorake

Shekulli XI dhe XII e bënë tokën arbërore fushëbetejë të Luftërave Bizantino-Normane. Më 1081, Robert Guiscard-i — Duka norman i Pulias dhe Kalabrisë — kaloi Adriatikun dhe rrethoi Durrësin. Më 18 tetor 1081, jashtë mureve të qytetit, ushtria e perandorit Aleks I Komnen u thye nga normanët në betejën e madhe të Durrësit; qyteti ra në duart e Robertit në shkurt të 1082-shit. Arbërit u gjendën, si shpesh herë në histori, midis çekiçit dhe kudhrës: midis ambicieve normane që vinin nga deti dhe vullnetit perandorak që vinte nga lindja.

Pikërisht në këtë trazirë të vazhdueshme — ku autoriteti qendror i Konstantinopojës dobësohej e forcohej me valë — fisnikëria vendëse arbërore mësoi zanatin e mbijetesës dhe të vetëqeverisjes. Çdo dobësim i Bizantit ishte një hapësirë ku zotërit vendës mund të ngrinin kokën.

Nga nënshtetas në principatë

Kjo dialektikë gjeti kulmin e saj në vitin 1190. Kur perandoria u lëkund pas vdekjes së Manuel I Komnenit dhe pas trazirave që do të çonin drejt katastrofës së Kryqëzatës së Katërt, arkonti arbër Progon ngriti rreth Krujës Principatën e Arbërit — formacionin e parë shtetëror arbër në histori. Tema e Durrësit u shpërbë më 1205, pas rënies së Konstantinopojës te kryqtarët latinë më 1204. Bizanti, që na kishte dhënë emrin tonë të shkruar, na la edhe trashëgiminë më të çmuar: hapësirën politike ku të bëhemi vetja jonë.

Kështu nisi udhëtimi i gjatë i Arbërisë mesjetare, nga vasaliteti bizantin drejt principatave të vërteta. Marrëdhënia me Bizantin nuk ishte vetëm politike e ushtarake; ishte edhe shpirtërore — krishterimi lindor, alfabeti, administrata, idetë e qytetërimit romak të Lindjes hynë te ne përmes kësaj porte. Nuk është e rastit që në damarët e perandorisë romake kishin rrjedhur edhe gjaku e gjeniu i perandorëve ilirë të Romës; me Bizantin, pasardhësit e tyre rihynë në qytetërimin që dikur paraardhësit e kishin udhëhequr.

Trashëgimia e një kufiri

Të jesh popull kufiri është mallkim dhe bekim njëkohësisht. Arbërit e mesjetës së hershme paguan çmimin e të jetuarit në udhëkryqin e perandorive — pushtime, beteja, taksa, rekrutime. Por po ky pozicion na ruajti një tipar që do të bëhej shenja jonë dalluese: aftësinë për të mos u tretur. Sllavët erdhën, normanët erdhën, latinët erdhën — dhe arbërit mbetën, me emrin, gjuhën dhe malet e tyre. Bizanti na quajti Arbanitai, na futi në temat e tij, na luftoi dhe na mbrojti — por nuk arriti dot të na shkrijë. Dhe kur perandoria u plak, ne ishim ende aty, gati të shkruanim faqen tonë.

Burimet:

• Mihal Ataliati (Michael Attaleiates), Historia (rreth 1079–1080); shih albanianhistory.net, "The First Byzantine References."
• Ana Komnena, Aleksiada (shek. XII), libri për fushatat normane të Aleks I Komnenit.
• Robert Elsie, The Early History of Albania: The Land and its People (2015).
• "Dyrrhachium (theme)" dhe "Battle of Dyrrhachium (1081)", Encyclopaedia / studime bizantine standarde.
• "Principality of Arbanon" dhe "Origin of the Albanians", përmbledhje akademike e burimeve mesjetare bizantine.

— Redaksia ZHURMA