Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës: 23 të rrëmbyer më 19 prill 1999, ende të zhdukur

Më 19 prill 1999, një ditë e hënë, forcat serbe ndaluan në zonën e fshatrave Dreth e Kalludër të Zubin Potokut një grup njëzet e tre shqiptarësh që kishin marrë rrugën drejt Malit të Zi. Mes tyre ishin një kirurg i njohur, mjekë, një profesor dhe veprimtarë të çështjes kombëtare nga Mitrovica e rrethinat, bashkë me dy grupe familjare të tëra. Ata ikën nga një qytet që dëbimi masiv po e zbrazte javë pas jave. Asnjë nga të njëzet e tretë nuk u kthye; asnjë trup i tyre nuk është identifikuar deri më sot. Në dosjet e Kosovës ata mbahen si «Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës» — njëzet e tre zhdukje me forcë që në prill 2026 mbushën njëzet e shtatë vjet pa përgjigje.

Pse ka rëndësi

• Më 19 prill 1999 forcat serbe ndaluan 23 shqiptarë — mjekë, një profesor dhe veprimtarë nga Mitrovica — në zonën Dreth–Kalludër të Zubin Potokut, ndërsa udhëtonin drejt Malit të Zi; asnjë nuk u kthye.
• Njëzet e shtatë vjet më vonë asnjë trup i grupit nuk është identifikuar. Komisioni Qeveritar për Personat e Zhdukur thotë se dokumentet zyrtare dëshmojnë përfshirjen e Ushtrisë Jugosllave, ndërsa arkivat ushtarake serbe mbeten të mbyllura.
• Rasti është një nga mbi 1.600 dosjet e hapura të zhdukjeve me forcë në Kosovë. Gërmimet e 28 korrikut 2026 te Kalludra nxorën mbetje njerëzore, por identifikimi nuk është konfirmuar.

Çfarë ndodhi

Në prill 1999 Mitrovica ishte një qytet nën zbrazje. Fushata ajrore e NATO-s kishte nisur më 24 mars, dhe bashkë me të nisi faza e fundit dhe më e dhunshme e luftës: dëbimi i planifikuar i popullsisë shqiptare nga qytetet e Kosovës, i njohur në dokumentet gjyqësore si pjesë e operacionit të spastrimit. Rrugët drejt Shqipërisë dhe Maqedonisë ishin të mbytura; drejtimi i tretë, nga Mitrovica në perëndim dhe pastaj në verilindje nëpër Zubin Potok, çonte drejt Malit të Zi — ende brenda federatës jugosllave, por një nga drejtimet ku strehohej një pjesë e të dëbuarve.

Grupi ndaloi në atë rrugë. Njëzet e tre burra, kryesisht nga rrethi i Mitrovicës, u ndaluan në zonën e fshatrave Dreth e Kalludër, në komunën e Zubin Potokut. Sipas Komisionit Qeveritar për Personat e Zhdukur, dokumentet zyrtare dëshmojnë përfshirjen e Ushtrisë Jugosllave në këtë krim. Pas asaj dite nuk u mësua më asgjë: pa varr, pa dëshmi të vetme që t'i qëndronte gjykatës, pa aktakuzë. Rasti hyri në kategorinë më të rëndë të pasluftës — zhdukja me forcë, ku shteti që mori njerëzit është edhe shteti që mban shënimet.

Kush ishin

Emrat, ashtu si i mbajnë familjet dhe komemoracionet vjetore, janë njëzet e tre: kirurgu Adem Ademi, mjekët Idriz Rreci dhe Fatmir Fazliu, profesori Demir Ahmeti; Adem Beqiri, Sahit Berani, Hasan Dervari dhe Ali Haliti; pesë Ujkani — Shaip, Faton, Mahit, Nazim dhe Shkëlzen; dhe dhjetë Meziu — Tahir, Sali, Naser, Zymer, Selim, Shaqir, Samir, Bekim, Xhevdet dhe Xhemail.

Emri i grupit është i saktë vetëm pjesërisht, dhe pikërisht kjo saktësi e pjesshme ka rëndësi. Katër nga njëzet e tre ishin mjekë e profesor; pesëmbëdhjetë të tjerë mbajnë dy mbiemra — Ujkani dhe Meziu — që tregojnë se rruga e 19 prillit nuk qe një kolonë profesionistësh, por dy familje të tëra bashkë me fqinjët e tyre. Ky është shabllon i njohur i prillit '99: forcat serbe nuk zgjidhnin individë, zgjidhnin burrat e një treve.

Për një nga të njëzet e tretë dëshmia familjare është publike. Në korrik 2026, Erblin A. Ademi rrëfeu se babai i tij, Adem Ademi, ishte kirurg i njohur e i respektuar, dhe që gjatë luftës kishte trajtuar të plagosur të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës — dhe se familja kishte jetuar «gati tri dekada me pritje, ankth dhe mungesë përgjigjeje».

Kronologjia

24 mars 1999 — Nis fushata ajrore e NATO-s; brenda ditëve nis faza e fundit e dëbimit të popullsisë shqiptare nga qytetet e Kosovës, Mitrovica mes të parave.
19 prill 1999 — Njëzet e tre shqiptarë ndalohen nga forcat serbe në zonën Dreth–Kalludër të Zubin Potokut, në rrugën drejt Malit të Zi. Pas kësaj dite nuk mësohet asgjë për fatin e tyre.
4 gusht 2016 — Prokuroria Speciale e Kosovës, me prokurorin Elez Blakaj, kryen gërmime në fshatin Mala Jabuka të Zveçanit për mbetjet e grupit. Ekipi përfshin Institutin e Mjekësisë Ligjore, tre hetues krimesh lufte dhe një përfaqësues të Komisionit Qeveritar; puna bëhet në atmosferë tensioni në pjesën e veriut. Pa rezultat.
Vitet pasuese — Kërkime në hapësirën mes Mitrovicës, Zubin Potokut dhe Istogut; nuk gjendet lokacion që t'i zbardhë fatin grupit.
19 prill 2026 — Njëzet e shtatë vjetori. Kushtim Gara, drejtues i njësisë së Komisionit Qeveritar për Personat e Zhdukur: «23 jetë të ndërprera padrejtësisht… 23 plagë që nuk mbyllen kurrë».
27 korrik 2026 — Dy të dyshuar arrestohen për krime lufte ndaj civilëve në Zubin Potok; burime të Prokurorisë Speciale thonë se kanë dijeni për këtë rast. Më pas u caktohet një muaj paraburgim.
28 korrik 2026 — Nisin gërmimet në fshatin Kalludër të Zubin Potokut, rreth njëzet kilometra nga qendra e Mitrovicës. Gjenden mbetje njerëzore dhe këpucë. Prokuroria Speciale kërkon zhvarrimin, autopsinë dhe identifikimin; punojnë policia dhe Instituti i Mjekësisë Ligjore, me EULEX-in për sigurinë.

Kërkimi që zgjati njëzet e shtatë vjet

Historia e këtij rasti është, deri tani, historia e kërkimit. Në gusht 2016 Prokuroria Speciale gërmoi në Mala Jabuka të Zveçanit; ekipi punoi nën tension, gjeti asgjë, u kthye. Në vitet pasuese kërkimet u shtrinë në hapësirën mes Mitrovicës, Zubin Potokut dhe Istogut — një trekëndësh terreni malor ku një varr i fshehur mbetet i fshehur pa dëshmitarë që tregojnë vendin. Këtu qëndron pengesa e vërtetë: forenzika moderne mund të identifikojë një njeri nga një fragment kockë, por vetëm nëse dikush e çon ekipin te kockat.

Ky është modeli i gjithë dosjes së të zhdukurve në Kosovë. Në fund të luftës, në qershor 1999, mungonin rreth 4.400–4.500 njerëz; Kryqi i Kuq Ndërkombëtar regjistron edhe sot mbi 1.600 që nuk gjenden. Që nga 2003, mbi 2.600 raste janë zbardhur — pjesa dërrmuese përmes testeve të ADN-së, punë që Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP) e ka bërë të mundur. Numrat tregojnë se kur lokacioni dihet, identifikimi vjen; kur nuk dihet, dosja rri hapur me dekada. Grupi i Intelektualëve është rasti-shembull i gjysmës së dytë të kësaj fjalie.

Arkivat e mbyllura

Mohimi në këtë rast nuk merr formën e një kundërshtimi publik. Merr formën e një sirtari të kyçur. Komisioni Qeveritar thotë se dokumentet zyrtare dëshmojnë përfshirjen e Ushtrisë Jugosllave, dhe njëkohësisht se «mungesa e bashkëpunimit dhe mos-hapja e arkivave vazhdojnë të pengojnë zbardhjen e fatit të tyre». Kjo është e njëjta arkitekturë që Tribunali i Hagës e dokumentoi në rastet e mëdha të vitit 1999: fshehja e trupave nuk ishte improvizim vendor, por politikë — trupat e Izbicës, të Mejës e të Reçakut u zhvendosën qindra kilometra dhe u varrosën fshehurazi në Batajnicë, pranë Beogradit. Ku varrezat u zbuluan, ato folën kundër vullnetit të atyre që i mbushën. Ku ende nuk janë zbuluar, arkivi është dëshmitari i vetëm — dhe ai mbetet i mbyllur.

Në korrik 2026, Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë publikoi listën e parë paraprake të viktimave: mbi trembëdhjetë mijë njerëz të vrarë, të zhdukur me forcë ose të vdekur si pasojë e luftës. Njëzet e tre nga ata numra kanë emra që lexohen çdo 19 prill në Mitrovicë, dhe një dosje që nuk mbyllet.

Kalludra, korrik 2026

Më 28 korrik 2026 ekipet e Institutit të Mjekësisë Ligjore dhe policia nisën gërmimet në fshatin Kalludër, komuna e Zubin Potokut — pikërisht në zonën ku grupi u ndalua njëzet e shtatë vjet më parë. U gjetën mbetje njerëzore dhe këpucë; Prokuroria Speciale kërkoi zhvarrimin, autopsinë dhe identifikimin, me EULEX-in që mbulon sigurinë e vendit.

Çfarë dihet dhe çfarë jo duhet ndarë me kujdes, sepse familjet e këtij rasti kanë humbur tri dekada mes shpresash të pambështetura. Dihet se te Kalludra u gjetën mbetje njerëzore. Dihet se dyshimi i institucioneve lidhet me këtë grup, dhe se dy persona u arrestuan më 27 korrik për krime lufte ndaj civilëve në Zubin Potok. Nuk dihet — dhe pa përfundimin e procedurave forenzike nuk mund të dihet — se kujt i përkasin mbetjet. Identifikimi është shkencë e ngadalshme, dhe njëzet e tre familje kanë të drejtë t'i marrin emrat e tyre të vërtetuar, jo të parashikuar. Kjo ekspozitë do të përditësohet kur identifikimi zyrtar të bëhet publik.

Deri atëherë vlen ajo që tha Erblin Ademi për procesin te Kalludra: duhet të respektohen të gjitha procedurat institucionale e të mjekësisë ligjore, «që identifikimi i mbetjeve mortore të bëhet profesionalisht dhe me dinjitet». Kjo është, në thelb, e gjithë kërkesa e këtij rasti — që një shtet t'i kthejë njëzet e tre njerëz me emër, dhe që një shtet tjetër të hapë sirtarin. Për Ukshin Hotin, të zhdukur po në vitin 1999, ajo kërkesë ende nuk është plotësuar. Për Grupin e Intelektualëve të Mitrovicës, prilli i njëzet e tetë po nis me një gërmim.