Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës

Më 19 prill 1999, një ditë e hënë, forcat serbe ndaluan në zonën e fshatrave Dreth e Kalludër të Zubin Potokut një grup njëzet e tre shqiptarësh që kishin marrë rrugën drejt Malit të Zi. Mes tyre ishin mjekë — ndër ta një kirurg i njohur —, profesorë e veprimtarë të çështjes kombëtare nga Mitrovica e Skenderaji, bashkë me dy grupe familjare të tëra. Ata ikën nga një krahinë që dëbimi masiv po e zbrazte javë pas jave. Asnjë nuk u kthye. Njëzet e shtatë vjet më vonë, në korrik e gusht 2026, nga tri varre masive në Kalludër e Jabukë të Zubin Potokut u zhvarrosën mbetjet e 23 personave, dhe më 19 shtator 2026 analizat e ADN-së dhanë tre emrat e parë: Idriz Rrecaj, Adem Beqiri dhe Salih Mëziu. Për njëzet të tjerët, dosja që Kosova e mban si «Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës» mbetet e hapur.

Përmbajtja9 pjesë

1. Çfarë ndodhi
2. Kush ishin
3. Kronologjia
4. Kërkimi që zgjati njëzet e shtatë vjet
5. Arkivat e mbyllura
6. Kalludra dhe Jabuka, korrik–gusht 2026
7. Tre emrat e parë, shtator 2026
8. Çfarë dihet dhe çfarë jo
9. Burimet

Pse ka rëndësi

• Më 19 prill 1999 forcat serbe ndaluan 23 shqiptarë — mjekë, profesorë e veprimtarë nga Mitrovica e Skenderaji — në zonën Dreth–Kalludër të Zubin Potokut, ndërsa udhëtonin drejt Malit të Zi; asnjë nuk u kthye.
• Gërmimet e 28 korrikut – 21 gushtit 2026 nxorën nga tri varre masive në Kalludër e Jabukë mbetjet e 23 personave; më 19 shtator 2026 raportet e para të ADN-së nga laboratori i Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP) në Hagë konfirmuan Idriz Rrecajn, Adem Beqirin dhe Salih Mëziun.
• Varret nuk i hapi një arkiv i Beogradit, por një hetim në Kosovë dhe arrestimet e 27 korrikut 2026; arkivat ushtarake serbe mbeten të mbyllura, dhe rasti është një nga rreth 1.560–1.600 dosjet ende të hapura të zhdukjeve me forcë në Kosovë.

Çfarë ndodhi

Në prill 1999 Mitrovica ishte një qytet nën zbrazje. Fushata ajrore e NATO-s kishte nisur më 24 mars, dhe bashkë me të nisi faza e fundit dhe më e dhunshme e luftës: dëbimi i planifikuar i popullsisë shqiptare nga qytetet e Kosovës, i njohur në dokumentet gjyqësore si pjesë e operacionit të spastrimit. Rrugët drejt Shqipërisë dhe Maqedonisë ishin të mbytura; drejtimi i tretë, nga Mitrovica në veriperëndim nëpër Zubin Potok, çonte drejt Malit të Zi — ende brenda federatës jugosllave, por një nga drejtimet ku strehohej një pjesë e të dëbuarve.

Grupi u ndal në atë rrugë. Njëzet e tre burra, kryesisht nga Mitrovica dhe Skenderaji, u panë për herë të fundit në fshatin Dreth, në komunën e Zubin Potokut. Pas asaj dite, për njëzet e shtatë vjet, nuk u mësua zyrtarisht asgjë: pa varr, pa dëshmi që t'i qëndronte gjykatës, pa aktakuzë. Rasti hyri në kategorinë më të rëndë të pasluftës — zhdukja me forcë, ku shteti që mori njerëzit është edhe shteti që mban shënimet.

Kush ishin

Emrat, ashtu si i mbajnë familjet dhe përkujtimet publike, janë njëzet e tre: kirurgu Adem Ademi, mjeku Fatmir Fazliu, profesori Demir Ahmeti; veprimtarët Idriz Rrecaj (në shumë burime Rreci) dhe Adem Beqiri; Sahit Berani, Hasan Dervari dhe Ali Haliti; pesë Ujkani — Shaip, Faton, Mahit, Nazim dhe Shkëlzen; dhe dhjetë Mëziu — Tahir, Salih, Naser, Zymer, Selim, Shaqir, Samir, Bekim, Xhevdet dhe Xhemail.

Emri i grupit është i saktë vetëm pjesërisht, dhe pikërisht kjo saktësi e pjesshme ka rëndësi. Tre nga njëzet e tre ishin mjekë e profesor; dy të tjerë, Rrecaj e Beqiri, ishin veprimtarë të njohur të Lidhjes Demokratike të Kosovës; pesëmbëdhjetë mbajnë dy mbiemra — Ujkani dhe Mëziu — që tregojnë se rruga e 19 prillit nuk qe një kolonë profesionistësh, por dy familje të tëra bashkë me fqinjët e tyre. Ky është shabllon i njohur i prillit '99: forcat serbe nuk zgjidhnin individë, zgjidhnin burrat e një treve.

Në korrik 2026, pas gjetjes së mbetjeve të para te Kalludra, Erblin Ademi, i biri i kirurgut, theu heshtjen e njëzet e shtatë vjetëve. Babai i tij kishte qenë kirurg e mjek i respektuar, që gjatë luftës kishte ndihmuar në trajtimin e ushtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës; familja, shkroi ai, e dinte që nga paslufta se grupi ishte vrarë në zonën ku po gërmohej. «Ai ishte një njeri që shpëtonte jetë, një mjek i përkushtuar dhe një baba i dashur», e mbylli ai shkrimin.

Kronologjia

24 mars 1999 — Nis fushata ajrore e NATO-s; brenda ditëve nis faza e fundit e dëbimit të popullsisë shqiptare nga qytetet e Kosovës, Mitrovica mes të parave.
19 prill 1999 — Njëzet e tre shqiptarë ndalohen nga forcat serbe në zonën Dreth–Kalludër të Zubin Potokut, në rrugën drejt Malit të Zi. Pas kësaj dite nuk mësohet asgjë zyrtarisht për fatin e tyre.
4 gusht 2016 — Prokuroria Speciale e Kosovës, me prokurorin Elez Blakaj, kryen gërmime në fshatin Mala Jabuka të Zveçanit për mbetjet e grupit. Ekipi përfshin Institutin e Mjekësisë Ligjore, tre hetues krimesh lufte dhe një përfaqësues të Komisionit Qeveritar; puna bëhet në atmosferë tensioni në pjesën e veriut. Pa rezultat.
26 gusht 2021 — Ekipet e Institutit të Mjekësisë Ligjore gërmojnë në fshatin Dreth të Zubin Potokut dhe nuk gjejnë asgjë.
27 korrik 2026 — Dy të dyshuar arrestohen për krime lufte ndaj popullsisë civile; Prokuroria Speciale i lidh me vrasjen dhe zhdukjen e 23 civilëve në rajonin e Mitrovicës. Gjykata u cakton nga një muaj paraburgim.
28 korrik 2026 — Me kërkesë të Prokurorisë Speciale dhe urdhër të Gjykatës Themelore në Prishtinë nisin zhvarrimet në Kalludër e Vogël. Instituti i Mjekësisë Ligjore konfirmon se mbetjet e gjetura janë njerëzore.
30 korrik 2026 — Kryeprokurori i Prokurorisë Speciale, Blerim Isufaj, viziton lokacionin dhe paralajmëron se identifikimi kërkon kohë dhe kalon detyrimisht nëpër analizat e ADN-së.
2–3 gusht 2026 — Arrestohet i treti i dyshuar, J.R.; gjykata i cakton një muaj paraburgim.
3 gusht 2026 — Komisioni Qeveritar për Personat e Zhdukur njofton se në Jabukë të Vogël janë zhvarrosur mbetjet e katër personave — lokacioni i dytë.
4–8 gusht 2026 — Prokuroria Speciale njofton hetime edhe në një lokacion të tretë; më 8 gusht hetuesit punojnë në terren atje.
15 gusht 2026 — Në Kalludër gjenden mbetjet e së paku tre personave të tjerë.
19 gusht 2026 — Prokuroria Speciale dhe Instituti i Mjekësisë Ligjore njoftojnë se, sipas vlerësimit paraprak, mbetjet kockore u përkasin së paku 23 individëve.
21 gusht 2026 — Përfundojnë gërmimet. Komisioni Qeveritar konfirmon tri varre masive në Kalludër të Vogël dhe Jabukë, me mbetjet e 23 personave.
Fund gushti 2026 — Mostrat e para kockore dërgohen në laboratorin e ICMP-së në Hagë, për t'u krahasuar me mostrat e dhëna nga familjet.
19 shtator 2026 — Komisioni Qeveritar pranon nga ICMP-ja tri raportet e para të ADN-së; tre viktimat i përkasin grupit, dhe familjet njoftohen po atë ditë.
19–20 shtator 2026 — Bëhen publikë emrat e tre të identifikuarve: Idriz Rrecaj, Adem Beqiri dhe Salih Mëziu. Familja e Rrecajt e konfirmon më 20 shtator.
27 shtator 2026 — Operacioni policor «Dosja 23»: nëntë persona arrestohen në Zubin Potok nën dyshimin për krime lufte kundër popullsisë civile; Prokuroria Speciale i mban 48 orë.
3 tetor 2026 — Adem Beqiri rivarroset në varrezat e fshatit Pantinë.

Kërkimi që zgjati njëzet e shtatë vjet

Për njëzet e shtatë vjet historia e këtij rasti ishte historia e kërkimit. Rreth njëzet vjet para gërmimeve, gazetari Betim Musliu dhe kolegët e tij kishin mbledhur në veri të Mitrovicës dëshmi për gropat ku ishin hedhur të vrarët: një serb u kishte treguar se bashkëfshatarë të tij, pjesëtarë të policisë serbe, i kishin përshkruar hapjen e gropave me çdo hollësi, deri te ora e re, këpucët e reja dhe këmisha e kuqe e Adem Ademit. Në gusht 2016 Prokuroria Speciale gërmoi në Mala Jabuka të Zveçanit; më 2021 Instituti i Mjekësisë Ligjore gërmoi në Dreth. Asnjë herë nuk u gjet gjë. Këtu qëndronte pengesa e vërtetë: forenzika moderne mund të identifikojë një njeri nga një fragment kocke, por vetëm nëse dikush e çon ekipin te kockat.

Ky është modeli i gjithë dosjes së të zhdukurve në Kosovë. Kryqi i Kuq Ndërkombëtar numëronte më 2022 mbi 1.600 të zhdukur; në gusht 2026 Komisioni Qeveritar jepte 1.564, ndërsa Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë, sipas raportimeve të shtatorit 2026, 1.574 deri në 1.577. ICMP-ja, e përfshirë në kërkimin e të zhdukurve të Kosovës që nga viti 1999, i krahason mbetjet me mostrat e dhëna nga familjet. Kur lokacioni dihet, identifikimi vjen; kur nuk dihet, dosja rri hapur me dekada. Grupi i Intelektualëve qe për njëzet e shtatë vjet rasti-shembull i gjysmës së dytë të kësaj fjalie; në verën e 2026-s kaloi te e para.

Arkivat e mbyllura

Mohimi në këtë rast nuk merr formën e një kundërshtimi publik. Merr formën e një sirtari të kyçur. Qeveria e Kosovës i kërkon Serbisë të zbatojë Deklaratën për Personat e Zhdukur, të dakorduar në Bruksel më 2 maj 2023, dhe të hapë arkivat ushtarake — veçanërisht atë të Brigadës 37 të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, që sipas Prishtinës ka kryer masakra në Drenicë dhe që Serbia e klasifikoi më 2014 për tridhjetë vjet. Kjo është e njëjta arkitekturë që Tribunali i Hagës e dokumentoi në rastet e mëdha të vitit 1999: fshehja e trupave nuk ishte improvizim vendor, por politikë — trupat e Mejës dhe një pjesë e trupave të Izbicës u zhvendosën qindra kilometra dhe u varrosën fshehurazi në Batajnicë, pranë Beogradit. Ku varrezat u zbuluan, ato folën kundër vullnetit të atyre që i mbushën. Ku ende nuk janë zbuluar, arkivi është dëshmitari i vetëm — dhe ai mbetet i mbyllur.

Sipas listës paraprake të Institutit për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë, të prezantuar në korrik 2026, lufta e viteve 1998–1999 ka 12.230 viktima të dokumentuara — të vrarë, të zhdukur me forcë e të vdekur si pasojë e saj. Njëzet e tre nga ata numra janë ky grup; tre prej tyre kanë sot emër të vërtetuar me ADN.

Kalludra dhe Jabuka, korrik–gusht 2026

Më 28 korrik 2026, me kërkesë të Prokurorisë Speciale dhe urdhër të Gjykatës Themelore në Prishtinë, nisën zhvarrimet në fshatin Kalludër e Vogël, komuna e Zubin Potokut — në zonën ku grupi ishte parë për herë të fundit njëzet e shtatë vjet më parë. Instituti i Mjekësisë Ligjore konfirmoi po atë ditë se mbetjet e gjetura ishin njerëzore. Në punë, krahas Policisë së Kosovës dhe IML-së, ishin edhe ekipet mjekoligjore të EULEX-it.

Ajo që nisi si një gërmim u shtri brenda dy javësh në tri lokacione. Më 30 korrik kryeprokurori i Prokurorisë Speciale, Blerim Isufaj, konfirmoi në terren origjinën njerëzore të mbetjeve dhe paralajmëroi se identifikimi do të kërkonte kohë. Më 3 gusht Komisioni Qeveritar njoftoi se në Jabukë të Vogël ishin zhvarrosur mbetjet e katër personave; më 4 gusht Prokuroria Speciale bëri të ditur se hetonte edhe një lokacion të tretë. Më 19 gusht, sipas vlerësimit paraprak, mbetjet kockore u përkisnin së paku 23 individëve, dhe më 21 gusht gërmimet u mbyllën. Dy nga varret ishin në Kalludër, më pak se 300 metra larg njëri-tjetrit; i treti, në Jabukë, rreth një kilometër larg tyre.

Rendi i ngjarjeve ka peshën e vet. Gërmimeve nuk u parapriu një dosje e hapur nga Beogradi, por një hetim në Kosovë — dyvjeçar, sipas autoriteteve; Prokuroria Speciale thotë se rastin e ndiqte prej shtatë vjetësh — dhe arrestimi i dy të dyshuarve më 27 korrik. Njëzet e shtatë vjet kërkimi nëpër terren nuk kishin dhënë asgjë; hetimi që u drejtua te njerëzit dha vendin. Kjo vërteton atë që kjo dosje e thoshte prej fillimit — se pengesa nuk ishte forenzika, por dija e mbajtur mbyllur.

Tre emrat e parë, shtator 2026

Më 19 shtator 2026 Komisioni Qeveritar për Personat e Zhdukur njoftoi se kishte pranuar nga ICMP-ja tri raportet e para të ADN-së, nga mostrat e zhvarrosura në Kalludër e Jabukë, dhe se përfaqësuesit e tij e të IML-së i kishin njoftuar familjet po atë ditë. Të tri identifikimet erdhën nga lokacioni i dytë, në Jabukë, ku trupat ishin të plotë; në dy lokacionet e Kalludrës trupat ishin jo të plotë, dhe deri në fund të shtatorit ishin dërguar 29 mostra. Komisioni nuk jep afat për të tjerët.

Idriz Rrecaj, nga Llausha e Skenderajt — në shumë burime Rreci, mbiemër që e mban edhe i biri, Shpëtim Rreci — ishte veprimtar politik, një nga themeluesit e degës së LDK-së në Skenderaj dhe kryetar i saj; gjatë luftës, sipas KOHA-s, ishte këshilltar në Brigadën 112 «Arben Haliti» të UÇK-së, dhe më 2019 u dekorua «Hero i Kosovës». Familja e konfirmoi publikisht identifikimin më 20 shtator. «Pyetjes ‘Ku është Idriz Rrecaj?’ i erdhi fundi», shkroi i biri. Një tjetër bir, Fidaim Rrecaj, hodhi poshtë shkrimet në rrjete që e lidhnin vrasjen me ish-Shërbimin Informativ të Kosovës: familja, tha ai, nuk ka akuzuar kurrë askënd tjetër përveç Serbisë.

Adem (Muhamet) Beqiri, i lindur më 1951, ishte nga Mitrovica dhe veprimtar i LDK-së. Një bashkëveprimtar i tij në degën e Mitrovicës kujtoi për gazetën Sinjali se gjatë viteve '90 Beqiri kishte ndihmuar ushtarë kroatë, boshnjakë e shqiptarë që nuk donin të shkonin në luftë të arratiseshin nga kazermat e Mitrovicës, duke paguar vetë shpenzimet. Më 3 tetor 2026 u rivarros në varrezat e fshatit Pantinë.

Salih Mëziu, nga Marina e Skenderajt — mësues sipas KOHA-s, bujk sipas gazetës Sinjali — është i pari i identifikuar nga dhjetë burrat e familjes Mëziu që u zhdukën me grupin. «Sot, edhe pse kemi marrë një përgjigje, zemrat tona mbeten të thyera», shkroi familja, që varrimin e pret derisa të identifikohen edhe të tjerët.

Hetimi penal u zgjerua bashkë me identifikimet. Në shtator katër persona — J.R., M.J., R.K. dhe M.B. — ishin në paraburgim, të dyshuar për krime lufte kundër popullsisë civile; njëri prej tyre, sipas autoriteteve, kishte qenë gjatë luftës pjesë aktive e Ushtrisë Jugosllave. Më 27 shtator operacioni «Dosja 23» arrestoi në Zubin Potok nëntë të tjerë. Deri në tetor 2026 asnjë gjykatë nuk kishte vendosur për fajësinë e tyre.

Çfarë dihet dhe çfarë jo

Çfarë dihet dhe çfarë jo duhet ndarë me kujdes, sepse familjet e këtij rasti kanë humbur tri dekada mes shpresash të pambështetura. Dihet se në tri varre në Kalludër e Jabukë u gjetën mbetjet e 23 personave, numër që përkon me grupin. Dihet, me ADN, se tre prej tyre janë Idriz Rrecaj, Adem Beqiri dhe Salih Mëziu. Nuk dihet ende — dhe pa raportet e tjera të ICMP-së nuk mund të dihet — se kujt i përkasin mbetjet e tjera, si u vranë njerëzit dhe ku u varrosën fillimisht. Identifikimi është shkencë e ngadalshme, dhe njëzet familje kanë të drejtë t'i marrin emrat e tyre të vërtetuar, jo të parashikuar.

Erblin Ademi kishte kërkuar që në korrik që të respektoheshin të gjitha procedurat institucionale e të mjekësisë ligjore dhe që identifikimi zyrtar të bëhej «me profesionalizëm dhe dinjitet». Kjo është, në thelb, e gjithë kërkesa e këtij rasti — që një shtet t'i kthejë njëzet e tre njerëz me emër, dhe që një shtet tjetër të hapë sirtarin. Për Ukshin Hotin, të zhdukur po në vitin 1999, ajo kërkesë ende nuk është plotësuar. Për Grupin e Intelektualëve të Mitrovicës, viti i njëzet e tetë nisi me tre emra të kthyer dhe një varr në Pantinë.