Rrethimet e Krujës: si një kështjellë i mposhti tri ushtri osmane

Mbi kodrën e Krujës, aty ku Mali i Krujës bie thikë mbi fushën e Ishmit, qëndron një kala që në mes të shekullit XV u kthye në provën më të vështirë të Perandorisë Osmane në Ballkan. Tri herë brenda tetëmbëdhjetë vjetësh, dy sulltanë — Murati II dhe i biri Mehmeti II, pushtuesi i Kostandinopojës — e drejtuan vetë ushtrinë e tyre kundër këtij guri. Tri herë u larguan pa e marrë. Rrethimet e Krujës nuk janë thjesht episode betejash; ato janë shtylla kurrizore e qëndresës që drejtoi Gjergj Kastrioti Skënderbeu, dëshmia më e qartë se besëlidhja e nënshkruar te Lidhja e Lezhës kishte forcë reale.

Rrethimi i parë (1450): Murati II përballë një kalaje

Më 14 maj 1450, ushtria osmane u shfaq nën muret e Krujës. Në krye të saj qëndronte vetë sulltan Murati II, i shoqëruar nga princi-trashëgimtar Mehmet, dhe burimet flasin për një forcë që arrinte në rreth 100.000 veta, me topa të mëdhenj që hidhnin gjyle prej dyqind e katërqind librash. Ishin pesë vjet pas fitores së Torviollit, dhe Porta e kishte kuptuar se kryengritja shqiptare nuk shuhej me sulme të rastit — duhej marrë vetë zemra e saj.

Skënderbeu zgjodhi një strategji që do të bëhej formula e tij e fitores. Brenda kalasë la një garnizon prej rreth 4.000 vetash nën komandën e gjeneralit besnik Vrana Konti, me urdhrin e prerë: të mos dorëzohej kurrë, sado para që t'i ofronin. Vetë mbreti, me rreth 8.000 luftëtarë mes të cilëve edhe vullnetarë evropianë, doli jashtë rrethimit. Nga lartësitë e malit të Tumenishtës ai goditi vazhdimisht kampet osmane, preu karvanët e furnizimit dhe sulmoi natën. Më 25 korrik, një repart turk prej 8.000 vetash u rrethua dhe u shkatërrua.

Kur erdhi vjeshta, kampi osman ishte mbytur nga sëmundjet, uria dhe demoralizimi. Më 26 tetor 1450 Murati hoqi rrethimin. Humbjet osmane numëroheshin mes njëzet e dyzet mijë vetash; mbrojtësit shqiptarë kishin rënë rreth një mijë. Pak muaj më vonë, në dimrin e vitit 1451, Murati II vdiq në Edirne — i thyer, sipas traditës, edhe nga ai gur i vogël shqiptar që s'pranoi t'i përkulej. Mbrojtja e Krujës ishte ndër fitoret më të mëdha të Skënderbeut.

Rrethimi i dytë (1466–1467): Mehmeti Pushtues kthen sytë nga perëndimi

Mehmeti II, i njëjti që kishte rrëzuar muret e Kostandinopojës më 1453, e dinte se Kruja ishte plaga që s'mbyllej. Në qershor 1466 ai erdhi vetë në Shqipëri me një ushtri që burimet e vlerësojnë nga 30.000 deri në 100.000 veta. Ndryshe nga i ati, Mehmeti nuk u mjaftua me rrethim: brenda një muaji, në luginën e Shkumbinit, ai ngriti kështjellën e re të Elbasanit, një bazë të përhershme me 400 ushtarë, e menduar të mbante Shqipërinë e mesme nën thembër dhe të ndante veriun nga jugu.

Mbrojtjen e Krujës e drejtoi Tanush Topia, me rreth 4.400 veta, mes të cilëve edhe një mijë këmbësorë venedikas — sepse tashmë Venecia luftonte krah për krah me shqiptarët kundër Portës. Vetë Skënderbeu përsëri doli jashtë, duke bredhur nëpër Shqipëri për të mbledhur forca, për të organizuar ikjen e popullsisë civile dhe për të goditur prapavijën osmane. Rrethimi e drejtonte Ballaban Badera, sanxhakbeu i Ohrit — vetë me origjinë shqiptare, një nga ato fytyrat tragjike që Konica do t'i kishte parë si pasqyrë e ndarjes sonë të brendshme.

Më 23 prill 1467, forca çliruese e Skënderbeut shtypi rrethuesit. Ballabani u vra në luftim, ushtria osmane u rrethua dhe u thye, dhe pjesa që mbeti gjallë iku përmes Dibrës. Skënderbeu hyri sërish fitimtar në Krujë. Ishte triumfi i tij i fundit i madh.

Rrethimi i tretë (1467): hija e fundit

Mposhtja e Ballabanit dhe humbja e prestigjit e detyruan Mehmetin të kthehej menjëherë. Vetëm dy muaj pas fitores, në verën e vitit 1467, sulltani erdhi përsëri vetë në Shqipëri dhe rrethoi Krujën edhe një herë. Por kala nuk binte me ballë — Mehmeti e kuptoi shpejt se sulmi i drejtpërdrejtë ishte i kotë dhe u tërhoq, duke ia lënë qytetit një garnizon venedikas për mbrojtje, ndërsa Skënderbeu u strehua në Lezhë.

Atje, në qytetin ku tetëmbëdhjetë vjet më parë kishte lidhur besën e principatave, Skënderbeun e gjeti ethja — malarie, sipas burimeve më të besueshme. Më 17 janar 1468 ai vdiq. Kruja kishte mbijetuar tri sulltanë, por njeriu që e bëri të pamposhtur u shua. Historia e plotë e atij fundi tregohet te vdekja e Skënderbeut, dhe ajo çka ndodhi më pas — kur kala u mbajt edhe një dekadë pa kryeprijësin — te rezistenca pas Skënderbeut.

Pse Kruja nuk binte

Sekreti i Krujës nuk ishte vetëm trashësia e mureve. Ishte një metodë: garnizon i vendosur brenda, që s'dorëzohej kurrë, dhe një ushtri lëvizëse jashtë, që e bënte rrethimin vetë të rrethuar — duke ia prerë armikut furnizimin, gjumin dhe moralin. E njëjta dorë që ngriti kurthin e Albulenës e zbatoi këtu, vit pas viti, deri sa dimri dhe sëmundjet bënin punën që topat s'e bënin dot. Kruja u bë simbol: prova se një popull i vogël, i bashkuar dhe i drejtuar me mjeshtëri, mund t'i bënte ballë perandorisë më të fuqishme të kohës. Pikërisht këtë mësim Evropa e mori kur e quajti Skënderbeun Atletin e Krishtërimit — mësim që, me ndershmërinë e Konicës, duhet thënë se nuk e shpëtoi dot Shqipërinë pas vdekjes së tij, por që i dha një komb të tërë kujtesën e vet më të lartë.

Burimet:

• Wikipedia — Siege of Krujë (1450) (datat, forcat, taktikat e Skënderbeut, vdekja e Muratit II)
• Wikipedia — Siege of Krujë (1466–1467) (Mehmeti II, kështjella e Elbasanit, Tanush Topia, Ballaban Badera, 23 prill 1467)
• Wikipedia — Mehmed II's 1467 Albanian campaign (rrethimi i tretë, tërheqja, strehimi në Lezhë)
• shqiperia.com — Mbrojtja e Krujës gjatë Rrethimit I (korrik–tetor 1450)
• KultPlus — Më 14 maj 1450 filloi Rrethimi i Parë i Krujës

— Redaksia ZHURMA