Lëvizja studentore e 1968-s: si e fitoi Kosova universitetin e saj

PRISHTINË — Më 27 nëntor 1968, një ditë para njëqindvjetorit gati gjysmëshekullor të flamurit, rrugët e Prishtinës u mbushën me studentë që kërkonin diçka në dukje të thjeshtë: të mësonin në gjuhën e tyre. Nga ajo ditë — dhe nga demonstratat që e pasuan në Podujevë, Pejë, Gjilan e deri në Tetovë — doli fitorja më e qëndrueshme e shqiptarëve në Jugosllavi: Universiteti i Prishtinës, i hapur më 13 shkurt 1970 si universiteti i parë shqip jashtë kufijve të Shqipërisë.

Pse ka rëndësi

• Demonstratat e nëntorit 1968 ishin dalja e parë masive publike e kërkesave shqiptare në Jugosllavinë e pasluftës: "Kosova Republikë", universitet shqip dhe e drejta e flamurit kombëtar.
• Përgjigjja institucionale erdhi shpejt: amendamentet kushtetuese të 1968-s e zgjeruan autonominë, ligji i nëntorit 1969 e lejoi flamurin shqiptar, dhe po atë muaj u miratua ligji për universitetin.
• Pa universitetin nuk ka as brezin që më vonë mbushi institucionet, gazetat dhe lëvizjet e Kosovës — nga demonstratat e 1981-shit deri te shteti i sotëm.

Nga kërkesa gjuhësore te kërkesa politike

Viti 1968 ishte vit zierjeje kudo në Evropë, por në Kosovë protesta kishte një përmbajtje të veçantë: gjuhën. Arsimi i lartë shqip deri atëherë varej nga degët e Universitetit të Beogradit, ku shqipja ishte e toleruar në pak katedra. Studentët që dolën më 27 nëntor kërkonin universitetin e plotë — dhe bashkë me të, statusin e republikës e simbolet kombëtare. Regjimi u përgjigj me arrestime të kufizuara, por ndryshe nga vitet e mëvonshme, edhe me lëshime të mëdha: Jugosllavia e Titos, e trandur nga reformat dhe nga presioni ndërkombëtar i atij viti, zgjodhi ta qetësonte Kosovën me institucione në vend të tankeve.

13 shkurti 1970: dita e parë e leksioneve

Ligji për themelimin e Universitetit të Prishtinës u miratua në nëntor 1969; më 13 shkurt 1970 u mbajt seanca solemne e themelimit. Fakultetet e para — Filozofiku, Juridiku-Ekonomiku, Teknika dhe Mjekësia — trashëguan degët ekzistuese dhe i kthyen në bërthamën e një universiteti që brenda një dekade do të numëronte dhjetëra mijëra studentë. Bashkëpunimi me Universitetin e Tiranës solli tekste, pedagogë dhe një lidhje kulturore që regjimi jugosllav do ta shihte gjithnjë me dyshim — por që për studentët ishte ura e parë reale me kombin amë. Vetëm një vit e gjysmë më parë, Konsulta Gjuhësore e Prishtinës kishte vendosur njësimin e shqipes së shkruar: universiteti i ri lindi bashkë me gjuhën e vet standarde.

Trashëgimia: universiteti si vatër

Gjithçka që ndodhi më pas në Kosovë kalon nga sallat e atij universiteti. Aty u formua inteligjencia që mbajti institucionet e autonomisë; nga mensa e tij nisën demonstratat e marsit 1981; aty dhanë e morën mësim brezat që pas heqjes së autonomisë më 1989 do ta mbanin arsimin shqip nëpër shtëpi private, në sistemin paralel të viteve '90. Veprimtarë si Adem Demaçi e kishin paguar me burg idenë se shqipja meritonte institucione të vetat; lëvizja studentore e 1968-s e ktheu atë ide në ndërtesë, program dhe diplomë. Sot, kur Universiteti i Prishtinës mbush amfiteatrot e veta, ia vlen të kujtohet se ai nuk u dhurua — u kërkua në rrugë, nga një brez që guxoi i pari.

Burimet: dokumentet e themelimit të Universitetit të Prishtinës (nëntor 1969 – shkurt 1970); kronikat e demonstratave të 27 nëntorit 1968 (arkivi i shtypit jugosllav dhe dëshmitë e botuara të pjesëmarrësve); Enciklopedia e Kosovës, zëri "Universiteti i Prishtinës".

— Redaksia ZHURMA