Fadil Hoxha: pushteti shqiptar në Kosovën jugosllave dhe çmimi i tij

Fadil Hoxha (Gjakovë, 15 mars 1916 — Prishtinë, 22 prill 2001) qëndroi për gati katër dekada si shqiptari më i lartë në hierarkinë e Jugosllavisë socialiste: komandant partizan, kryetar i qeverisë së Kosovës, anëtar e nënkryetar i Kryesisë federative. Nën udhëheqjen e tij politike Kosova fitoi universitetin, akademinë dhe autonominë kushtetuese që e afruan me statusin e një republike. E megjithatë biografia e tij mbetet një paradoks i pazgjidhur: i njëjti njeri që ndërtoi institucionet shqipe brenda shtetit jugosllav ishte edhe ai që u vuri kufi kërkesave për të dalë prej tij — dhe që ra, në fund, nga një skandal që nacionalizmi serb do ta shndërronte në armë.

Nga Gjakova në malet e partizanëve

Hoxha lindi më 1916 në Gjakovë, në një kohë kur arsimi i mesëm në gjuhën shqipe nuk ekzistonte në trojet e sunduara nga Beogradi. Si shumë të rinj të brezit të tij, ai kaloi kufirin për të studiuar: shkollën normale e ndoqi në Shkodër e më pas në Elbasan, ku ra në kontakt me qelizat e para komuniste dhe me idetë e marksizmit. Puna e mësuesit dhe formimi ideologjik u bënë dy fijet që do të përcaktonin gjithçka që vinte pas.

Me pushtimin italian të Shqipërisë (1939) dhe shpërbërjen e Jugosllavisë (1941), Hoxha u kthye në Kosovë dhe u fut në lëvizjen partizane. Nga radhët e thjeshta u ngjit deri në komandant, duke drejtuar njësi luftarake me përbërje të përzier shqiptare e serbe kundër okupatorit fashist e nazist. Fotografia më e njohur e tij — një djalosh me pushkë në malësinë e Hasit, mes vitesh 1943–1944 — i takon pikërisht kësaj kohe.

Bujani: bashkimi i shpallur dhe i mohuar

Momenti themelor i biografisë së tij politike erdhi në fund të vitit 1943, kur Hoxha ishte ndër organizatorët e Kuvendit të Bujanit. Rezoluta e miratuar atje shpallte të drejtën e popullit të Kosovës për vetëvendosje dhe për t'u bashkuar me Shqipërinë — një premtim që rrjedhonte natyrshëm nga logjika e vetë luftës çlirimtare. Por Partia Komuniste e Jugosllavisë e anuloi shpejt rezolutën nën presionin serb: Kosova nuk do të vendoste për fatin e vet. Ky mohim — bashkimi i shpallur dhe menjëherë i zhbërë — e shoqëroi Hoxhën si hije. Në vitet e para të pasluftës ai u la në hije brenda partisë, i dyshuar pikërisht për atë që kishte thënë në Bujan.

Ngjitja pas rënies së Rankoviçit

Kosova e viteve '50 ishte një provincë nën mbikëqyrje policore. Aksionet për mbledhjen e armëve, dëbimet drejt Turqisë dhe gjyqet e sajuara — si Procesi i Prizrenit i vitit 1956 — mbanin popullsinë shqiptare në frikë. Zë kryesor i këtij presioni ishte Aleksandër Rankoviçi, shefi i gjithëfuqishëm i sigurimit jugosllav. Largimi i tij nga majat e pushtetit më 1966, me vendim të Titos, ndryshoi terrenin: dosjet e UDB-së u hapën, presioni u lehtësua dhe hapësira për politikanët shqiptarë u zgjerua. Në këtë çarje historike Hoxha u ngjit në kulmin e ndikimit të vet.

Institucionet: universiteti, akademia, gjuha

Trashëgimia më e qëndrueshme e Fadil Hoxhës qëndron te institucionet. Ai mbajti postet më të larta të provincës — kryetar i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës (1945–1963), më pas anëtar i Kryesisë federative të RSFJ-së (1974–1984) dhe nënkryetar i saj në rotacionin 1978–1979. Këtë peshë politike e ktheu në ndërtim: në zgjerimin e institucioneve shkencore e arsimore në gjuhën shqipe, nga Instituti Albanologjik i Prishtinës te Universiteti i Prishtinës (1970) me mësim shqip dhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (1978). Ai luftoi për fonde federale e programe zhvillimi që sollën industrializimin e shpejtë të Kosovës gjatë viteve '60–'70. Kulmi erdhi me Kushtetutën jugosllave të vitit 1974, që i njohu Kosovës një status faktikisht republikan në gjithçka veç emrit. Për një brez të tërë shqiptarësh, shkolla, universiteti dhe akademia në gjuhën amtare u bënë realitet nën këtë kornizë.

1981 dhe kufijtë e pushtetit

Këtu nis ana tjetër e paradoksit. Kur në pranverën e vitit 1981 studentët e Prishtinës dolën në rrugë me parullën «Kosova Republikë», Hoxha nuk qëndroi me ta. Ai e kundërshtoi hapur lëvizjen, e mbrojti rendin jugosllav dhe u rreshtua me pushtetin që shtypi demonstratat. Për nacionalistët shqiptarë ai u bë figura e komunistit besnik që kishte fituar institucionet, por që u vinte edhe cakun — njeriu që e dinte se sa larg mund të shkonte pushteti shqiptar brenda Jugosllavisë, dhe që refuzonte të shkonte më tej. Ishte i njëjti kufi që Bujani e kishte prekur më 1943 dhe që sistemi nuk e la kurrë të kalohej.

Rënia: 1987 dhe pas saj

Fundi politik i Fadil Hoxhës erdhi jo nga një betejë ideore, por nga një gotë e ngritur gabim. Në tetor 1987, në një drekë, ai bëri një «shaka» të papranueshme për gratë serbe dhe dhunimet në Kosovë — një koment që u lexua si nxitje urrejtjeje etnike. Mijëra gra serbe e malazeze protestuan në Prishtinë; Hoxha u detyrua të kërkonte falje, dha dorëheqjen dhe u përjashtua nga Lidhja e Komunistëve. Skandali erdhi pikërisht kur Sllobodan Millosheviçi po ngjitej në pushtet mbi valën e nacionalizmit serb, dhe u shfrytëzua deri në fund: më 1991 qeveria e Millosheviçit e nxori Hoxhën në gjyq për tradhti.

Fati i tij tregon edhe distancën mes dy «Hoxhave» që e ndanin e i afronin njëherësh çështjen e Kosovës: Enver Hoxha në Tiranë, që e mbante Kosovën si simbol pa e prekur kurrë kufirin, dhe Fadil Hoxha në Prishtinë, që e ndërtonte Kosovën brenda një shteti tjetër. I moshuar dhe i harruar nga politika, Fadil Hoxha mbijetoi edhe luftën e vitit 1999 i fshehur në Kosovë. Vdiq më 22 prill 2001, në Prishtinën nën administrim ndërkombëtar, dhe u varros me nderime në Gjakovën e tij.

Një trashëgimi e kontestuar

Sot Fadil Hoxha lexohet në dy mënyra që rrallë pajtohen. Për njërën, ai është ndërtuesi që i dha Kosovës universitetin, akademinë dhe një brez elitë të shkolluar shqip — themelet mbi të cilat u ngrit gjithçka që erdhi më pas. Për tjetrën, ai është komunisti besnik që u vuri fre aspiratave kombëtare dhe mbrojti një sistem që kurrë nuk e lejoi bashkimin. Të dyja janë të vërteta, dhe pikërisht bashkë ato e bëjnë figurën e tij të pashmangshme: një shqiptar në majë të një shteti që nuk e la kurrë të realizohej ajo që Bujani e kishte shpallur — dëshmi se sa larg arriti, dhe ku u ndal, fuqia shqiptare brenda Jugosllavisë.