Ali Hadri shkroi historinë e Kosovës; instituti që drejtoi sot mban emrin e tij

Në prill të vitit 1968, në një sallë të Prishtinës ku rreth njëqind e pesëdhjetë gjuhëtarë, shkrimtarë e arsimtarë vendosën se shqipja do të shkruhej njësoj në të dy anët e kufirit, parimin e formuloi jo një filolog, por një historian: «Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim.» Ai ishte Ali Hadri, dyzetvjeçar, i porsakthyer nga Beogradi ku kishte marrë diplomën dhe magjistraturën, dhe njeriu që do të ndërtonte institucionin ku historia e Kosovës u shkrua për herë të parë në shqip, nga shqiptarë, në Prishtinë. Nëntëmbëdhjetë vjet më vonë ai u nxor nga ai institucion, iu ndalua hyrja në të, dhe vdiq në Pejë pa mbushur gjashtëdhjetë vjeç. Sot instituti mban emrin e tij.

Pse ka rëndësi

• Ali Hadri (Shegan i Lushnjës, 3 mars 1928 — Pejë, 2 dhjetor 1987) ishte drejtor i Institutit të Historisë në Prishtinë, dekan i Fakultetit Filozofik dhe kryeredaktor i «Gjurmime albanologjike», seria e historisë.
• Doktoratën e mbrojti më 1970 në Prishtinë me temën «Lëvizja nacionalçlirimtare në Kosovë 1941–1945» — vepra që e futi periudhën e luftës në historiografinë shqiptare të Kosovës.
• Pas demonstratave të vitit 1981 pushteti e shpalli «të papërshtatshëm moralisht e politikisht si edukator», e largoi nga mësimdhënia dhe nga instituti; ai vdiq më 1987, dhe Instituti i Historisë në Prishtinë sot quhet «Ali Hadri».

Nga Shegani i Lushnjës në Gjakovë

Hadri lindi më 3 mars 1928 në Shegan të Lushnjës, në një familje të shpërngulur nga Peja — pra brenda asaj lëvizjeje njerëzish që kufijtë e vitit 1913 e prodhuan në të dy drejtimet dhe që historiografia zyrtare e të dy shteteve e trajtoi gjatë si mungesë teme. Shkollën e mesme e kreu në Gjakovë. Studimet e historisë i mbaroi në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Beogradit më 1956 dhe aty mori edhe magjistraturën më 1960.

Kjo është një biografi tipike e brezit të parë të dijetarëve shqiptarë të Kosovës: arsimi i lartë merrej në kryeqytetin e federatës, në gjuhën e saj, dhe kthehej pastaj në Prishtinë për të ndërtuar aty institucione që deri atëherë nuk ekzistonin. Doktoratën e mbrojti më 1970 në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, me temën Lëvizja nacionalçlirimtare në Kosovë 1941–1945 — periudha që deri atëherë ishte shkruar kryesisht jashtë shqipes dhe jashtë Prishtinës. Puna shkencore e Hadrit nisi më 1957; sipas Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, ai la pas rreth treqind punime shkencore, ndër to dhjetë monografi dhe një varg tekstesh shkollore.

«Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim»

Më 22 dhe 23 prill 1968, në Konsultën Gjuhësore të Prishtinës, mbledhja pranoi njëzëri «si gjuhë të vetën letrare gjuhën letrare të vendit ëmë». Formulimi që u bë kredo e tubimit ishte i Hadrit, dhe ai shtoi se gjuha letrare kombëtare «është bërë imperativ kohe për të gjithë shqiptarët, kudo që ata jetojnë, aq më parë se çdo qenieje kombëtare i përgjigjet vetëm një gjuhë letrare».

Se pikërisht një historian e dha atë formulë nuk është rastësi. Për brezin e Hadrit gjuha dhe historia ishin i njëjti front: njëra siguronte që kombi të lexohej si një, tjetra siguronte që të kujtohej si një. Po atë vit demonstratat e nëntorit — Lëvizja studentore e 1968-s — i fituan Kosovës universitetin e vet, dhe hapësira institucionale që Kushtetuta e 1974-s do ta zgjeronte më vonë e bëri të mundur punën e njerëzve si ai.

Instituti dhe revistat

Instituti i Historisë u themelua në Prishtinë më 25 shkurt 1967, kur Sekretariati për Arsim e Kulturë i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës vendosi të krijonte «Entin e Historisë»; puna kërkimore për historinë e Kosovës kishte nisur më herët, me një seksion për gjuhën, folklorin e historinë të formuar në janar 1946 dhe me një Komision për Histori të vitit 1956. Hadri qe drejtori i tij.

Përveç institutit, ai drejtoi revistën «Përparimi», qe kryeredaktor i serisë historike të «Gjurmime albanologjike» — organi i Institutit Albanologjik të Prishtinës — dhe kryeredaktor i revistës shkencore «Kosova». Ishte dekan i Fakultetit Filozofik të Universitetit të Prishtinës dhe profesor ordinar aty; udhëhoqi një numër të madh magjistrantësh e doktorantësh. Për një kohë kryesoi edhe Lidhjen e shoqatave historike të Jugosllavisë — domethënë e shkroi historinë kombëtare shqiptare duke qëndruar, njëkohësisht, në krye të establishmentit historiografik federal. Mori dy herë Çmimin Krahinor të Dhjetorit, Urdhrin e Meritave për Popullin me Rreze të Argjendta dhe Urdhrin e Punës me Flamur të Kuq. Qe anëtar themelues i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.

1981: «i papërshtatshëm moralisht e politikisht»

Pas demonstratave të vitit 1981 kjo arkitekturë u rrëzua mbi kokat e ndërtuesve të saj. Hadri qe ndër intelektualët e parë që doli kundër politikës nacionaliste serbe dhe mbrojti kërkesat e studentëve; pushteti u përgjigj me formulën e diferencimit ideopolitik, duke e shpallur «të papërshtatshëm moralisht e politikisht si edukator». U largua nga mësimdhënia dhe nga drejtimi i Institutit të Historisë, dhe i ndaloi edhe hyrja në ndërtesën e institucionit që kishte ndërtuar. Miqësia e tij me Fehmi Aganin dhe brezi i tërë i dijetarëve të Prishtinës — Zekeria Cana, Mark Krasniqi, Anton Çetta — e kaluan të njëjtin dhjetëvjeçar nën të njëjtën presë.

Sipas kujtimeve të botuara, kur iu kërkua të shkruante kundër «nacionalizmit shqiptar», ai refuzoi. Ai refuzim është e gjithë historia e diferencimit në një fjali: nuk kërkohej heshtje, kërkohej firmë.

Marsi 1987: «viktimë e sadizmit politik»

Më 19 mars 1987, në numrin 304 të «Novosti-t», Hadri botoi një përgjigje të titulluar «Paraqitja e rrejshme për mua». E mbyllte kështu: «Aspak nuk do të shqetësohem nëse do të bëhem viktimë e sadizmit politik.» Sipas shkrimeve përkujtimore, po atë muaj ai u nxor para një procesi me akuzën groteske se kishte falsifikuar vitin e vet të lindjes; akuza u rrëzua për mungesë provash. Vdiq më 2 dhjetor 1987 në Pejë, pesëdhjetë e nëntë vjeç. Rexhep Qosja ka shkruar se vitet e fundit ia mbushi dëshpërimi, por se ai e mbajti atë dëshpërim «me krenarinë e olimpianëve të lashtë».

Shënim mbi datat

Të dhënat për Hadrin nuk janë të njëtrajtshme, dhe kjo vetë është pjesë e historisë. Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës jep 3 mars 1928 si datëlindje dhe 2 dhjetor 1987 si datëvdekje në Pejë; këto kemi ndjekur. Shkrimet përkujtimore thonë se prokuroria e vitit 1987 pretendoi se ai e kishte ndryshuar vitin e regjistruar nga 1931 në 1928 — pra shteti e çoi para gjykatës për vetë datën që sot shënohet në enciklopedi. Faqja shqip e Wikipedia-s e quan doktoratën e tij, të mbrojtur më 26 dhjetor 1970, doktoratën e parë të mbrojtur në Universitetin e Prishtinës; atë cilësim nuk e gjetëm të konfirmuar në burimet e tjera që lexuam dhe prandaj e japim si pohim të atij burimi, jo si fakt të vërtetuar. E njëjta faqe mban në kategoritë e veta vitin 1944 si vit lindjeje — një gabim i qartë, që e shënojmë sepse ai qarkullon.

Emri mbi derën e institutit

Instituti i Historisë në Prishtinë sot quhet Instituti i Historisë «Ali Hadri». Ai boton revistën shkencore «Kosova» dhe ruan një arkiv dokumentesh kryesisht të shekujve XIX–XX. Data e ripagëzimit nuk jepet nga burimet që lexuam, prandaj nuk e pohojmë.

Emri mbi derë është, në rastin e tij, korrigjimi më i thjeshtë që një shoqëri mund t'i bëjë një regjimi: institucioni nga i cili u dëbua e mban sot emrin e tij, kurse dosja që e dëboi nuk mban asnjë. Kjo është arsyeja pse historiografia e Kosovës nuk është vetëm një bibliografi. Ajo është një dosje e kundërt — dhe Hadri e hapi të parën faqe të saj.