Ukshin Hoti: filozofi që u zhduk ditën kur duhej të dilte nga burgu

Dënimi i tij pesëvjeçar skadonte më 16 maj 1999. Atë ditë, një të diel — ditë e pazakontë për lirime — tre bashkëvuajtës e panë profesorin e filozofisë duke u shoqëruar nga dy roje drejt daljes së burgut të Dubravës. Askush nuk e ka parë më që atëherë. Familja nuk mori kurrë njoftim se ai ishte liruar, dhe as trupin. Njëzet e shtatë vjet më vonë, Ukshin Hoti mbetet mes rreth 1.600 personave që lufta e Kosovës nuk i ka kthyer ende.

Pse ka rëndësi

• Ukshin Hoti (1943–?) ishte profesor i së drejtës ndërkombëtare dhe i filozofisë në Universitetin e Prishtinës, bursist i Fulbright-it në Çikago, Harvard dhe Uashington, dhe themelues i partisë UNIKOMB — pra jo një figurë periferike, por një nga mendimtarët politikë më të shkolluar që kishte Kosova.
• Ai u burgos tri herë nga pushteti jugosllav për bindjet e veta; më 1983 Amnesty International e shpalli të burgosur ndërgjegjeje.
• U zhduk më 16 maj 1999, pikërisht ditën kur i mbaronte dënimi. Tri ditë më vonë burgu ku mbahej u bombardua dhe më pas u shndërrua në vendngjarje masakre — dhe fati i tij mbetet, edhe sot, i pazbardhur.

Nga Krusha e Madhe në Harvard

Lindi më 17 qershor 1943 në Krushë të Madhe të Rahovecit, nga Nazif Hoti dhe Fatime Rrustem Danë e Xërxës. Shkollën fillore e mbaroi në fshat, të mesmen në Prizren e Prishtinë. Më 1964 u diplomua për shkenca politike në Universitetin e Zagrebit; më 1968 përfundoi studimet pasuniversitare dyvjeçare për marrëdhënie ndërkombëtare në Beograd.

Prej vitit 1975 filloi të japë mësim të drejtën ndërkombëtare në Universitetin e Prishtinës — institucion i cili, i themeluar vetëm pak vite më parë, ishte bërë tashmë vatra intelektuale e shqiptarëve në Jugosllavi. Në vitet 1978–1979, si bursist i programit Fulbright, punoi në Universitetin e Çikagos, në Harvard dhe në Universitetin e Uashingtonit. Më vonë kaloi të japë filozofi.

Ky itinerar meriton të thuhet i plotë, sepse ai e rrëzon vetë kornizën me të cilën u gjykua më pas. Njeriu që Beogradi do ta dënonte si kërcënim për rendin kushtetues ishte një akademik i shkolluar në tri universitete amerikane, i cili e mbrojti çështjen shqiptare me mjetet e së drejtës ndërkombëtare — pra pikërisht me gjuhën që shteti pretendonte se e fliste.

Tri burgosje për të njëjtën ide

Më 19 nëntor 1981, kur demonstratat studentore të Prishtinës kishin marrë tashmë përgjigjen e tankeve, Hoti u rreshtua haptas me studentët. Më 21 nëntor 1981 u arrestua bashkë me Halil Alidemajn dhe Ekrem Kryeziun. Dënimi fillestar ishte nëntë vjet; më 1984 Gjykata Supreme e Jugosllavisë ia uli në tre vjet e gjysmë. I vuajti nëpër burgjet e Prishtinës, Zagrebit, Lubjanës dhe Gjilanit. Më 1983, ende brenda, Amnesty International e shpalli të burgosur ndërgjegjeje. U lirua më 1985 dhe u kthye në Rahovec me pasaportë të konfiskuar — i lirë vetëm në letër.

Në fillim të viteve '90 drejtoi degën e Lidhjes Demokratike të Kosovës në Rahovec. Më 1992 organizoi përkujtimin e viktimave të protestave në Brestovc; për këtë u mbajt 55 ditë në paraburgim. Më 1993 kaloi te UNIKOMB — Bashkimi Kombëtar Shqiptar — dhe në prill 1994 partia i ofroi drejtimin.

Arrestimi i tretë erdhi më 17 maj 1994, rrugës për në Prishtinë. Akuza ishte veprimtari për shkatërrimin e shtetit jugosllav dhe anëtarësi në organizata të paligjshme. Më 28 shtator 1994 u dënua me pesë vjet burg për «rrezikim të rendit kushtetues», dhe u dërgua në Dubravë, burgun më të madh të Kosovës, afër Istogut.

Pranvera 1999: familja para tij

Ndërsa ai numëronte muajt e fundit të dënimit, fshati i tij u shkatërrua. Krusha e Madhe u sulmua më 25 mars 1999. Vëllai i tij, Ragipi, u zhduk teksa kërkonte familjen; trupi iu gjet 53 ditë më vonë. Babai, Nazifi, u plagos nga copëza granate në Nagavc dhe vdiq më 18 prill 1999.

Kështu, kur erdhi dita e lirimit, Ukshin Hoti nuk kishte më as shtëpi ku të kthehej, as babë që ta priste.

16 maji 1999

Dëshmia më e drejtpërdrejtë vjen nga një bashkëvuajtës, Bajrush Xhemajli: atë të diel, më 16 maj, Hoti u shoqërua nga dy roje drejt daljes. E diela nuk ishte ditë lirimesh. Tre dëshmitarë kanë thënë se ai u lirua sepse dënimi i kishte skaduar; një version tjetër i regjistruar thotë se u transferua drejt burgut të Nishit dhe që andej humbi çdo gjurmë.

Të dyja rrëfimet përplasen në një pikë të vetme dhe vendimtare: nuk ekziston asnjë provë përfundimtare se ai doli ndonjëherë nga ai burg. Familja nuk mori kurrë njoftim lirimi nga autoritetet e Beogradit. Nuk ka procesverbal, nuk ka nënshkrim, nuk ka trup.

Dubrava, tri ditë më pas

Ajo që ndodhi menjëherë pas 16 majit e bën heshtjen edhe më të rëndë. Më 19 dhe 21 maj 1999 NATO bombardoi kompleksin e Dubravës, ku mbaheshin rreth një mijë të burgosur. Më 22 maj forcat serbe vranë të paktën shtatëdhjetë të burgosur, dhe të paktën dymbëdhjetë të tjerë ditën në vijim. Human Rights Watch përfundoi se «qëndrueshmëria e dëshmive mes dëshmitarëve nuk lë dyshim se forcat serbe dhe mundësisht ato qeveritare jugosllave vranë qëllimisht dhe pa asnjë justifikim një numër të konsiderueshëm shqiptarësh». Në gusht 1999, prokuroria e Tribunalit të Hagës raportoi 97 trupa të gjetur në vendvarrimin e Rakoshit.

Dubrava, pra, nuk është një burg ku dikush thjesht «humbi». Është një vendngjarje e dokumentuar. Dhe emri i Ukshin Hotit u zhduk prej saj tri ditë përpara se ajo të bëhej e tillë.

Vepra që mbeti

Hoti la tri libra. Lufta e ftohtë dhe detanti (1975) është vepra e tij akademike e hershme, shkruar ende brenda gjuhës së marrëdhënieve ndërkombëtare. Filozofia politike e çështjes shqiptare (1995) është libri qendror: një përpjekje për ta menduar çështjen kombëtare shqiptare si problem filozofik dhe juridik, jo si ankesë. Bisedë përmes hekurash doli më 2000 — pas zhdukjes së autorit, dhe me titullin që e përshkruan saktësisht kushtin nga i cili u shkrua.

Instituti Albanologjik i Prishtinës e përkujton çdo vit më 16 maj. Në muret e Prishtinës, prej vitesh, është shkruar e njëjta pyetje me bojë spraji: Ku je, Ukshin Hoti?

Pyetja që nuk u mbyll

Zhdukja me forcë ka një veçori mizore që e dallon nga vrasja: ajo ia mohon familjes edhe të drejtën për ta vajtuar të vdekurin. Nuk ka varr, nuk ka datë, nuk ka fund. Në Kanun, i vdekuri ka gjamën e vet dhe i gjalli ka detyrimin ta kryejë; zhdukja e heq të dyja njëherësh. Kjo është arsyeja pse rreth 1.600 emrat që mungojnë ende nga lufta e Kosovës nuk janë çështje statistike, por një detyrim i papërmbushur.

Ukshin Hoti nuk ishte luftëtar. Ishte profesor që shkroi libra, dha mësim të drejtën ndërkombëtare dhe u burgos tri herë sepse e formuloi çështjen e popullit të vet me fjalë. Shteti që e mbajti nuk ka dhënë kurrë llogari se ku e çoi ditën kur duhej ta lironte. Derisa ajo llogari të jepet, pyetja e shkruar në mure mbetet e vetmja formë e saktë e kujtesës.

Burimet

• «Ukshin Hoti» — Wikipedia shqip: datat e lindjes, prindërit, shkollimi në Zagreb (1964) e Beograd (1968), Fulbright 1978–1979, mësimdhënia në UP prej 1975, arrestimi i 21 nëntorit 1981 dhe ulja e dënimit më 1984, Brestovci dhe 55 ditët e paraburgimit, UNIKOMB-i, arrestimi i 17 majit 1994, dëshmia e Bajrush Xhemajlit, Krusha e Madhe më 25 mars 1999, vdekja e babait më 18 prill 1999.
• «Ukshin Hoti» — Wikipedia anglisht: dënimi i 28 shtatorit 1994 për «rrezikim të rendit kushtetues», shpallja si i burgosur ndërgjegjeje nga Amnesty International më 1983, versioni i transferimit drejt Nishit.
• «Two decades on, the question persists: Where is Ukshin Hoti?» — Prishtina Insight: tre dëshmitarët për lirimin e 16 majit, mungesa e provës përfundimtare, mosnjoftimi i familjes, përkujtimi i Institutit Albanologjik.
• Human Rights Watch, gjetjet mbi Dubravën; raportimi i prokurorisë së TPNJ-së për 97 trupa në Rakosh (gusht 1999) — për bombardimet e 19 e 21 majit dhe vrasjet e 22 majit 1999.