Kadri Prishtina: hoxha që lidhi kaçakët e Kosovës me shtetin shqiptar

Ndër figurat që lidhën fenë, dijen dhe politikën në kalimin nga sundimi osman te shteti shqiptar, pak e bënë këtë me kaq qëndrueshmëri sa Hoxhë Kadri Prishtina (1878–1925). I lindur në Prishtinë, ai u bë njëkohësisht dijetar islam, i burgosur politik, diplomat i pazyrtë dhe ministër drejtësie — një jetë e vendosur tërësisht në shërbim të një ideje: se Kosova dhe Shqipëria ishin një trup i vetëm, i ndarë dhunshëm nga vija e Londrës e vitit 1913.

Emri i tij mbetet i lidhur pazgjidhshmërisht me Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, organizatën që ai themeloi dhe udhëhoqi zyrtarisht, dhe që bëri urën mes kaçakëve të armatosur në malet e Kosovës dhe institucioneve të reja të shtetit shqiptar në Tiranë e Lushnjë.

Nga Prishtina te Stambolli: dijetari

Kadri Prishtina lindi më 1878 në Prishtinë, në Vilajetin e Kosovës të Perandorisë Osmane. Arsimimin fillestar në gjuhën turke e mori në vendlindje, më pas vazhdoi shkollimin në Shkup, para se të zhvendosej në Stamboll, ku ndoqi shkolla pedagogjike dhe Medresenë e Fatihut, njërën nga institucionet më të njohura të dijes islame në kryeqytetin osman. Aty u formua si hoxhë — titull që do ta shoqërojë gjatë gjithë jetës dhe që tregon burimin fetar të autoritetit të tij moral.

Më 4 shkurt 1902 iu bashkua lëvizjes së Xhonturqve, atëherë ende nëntokësore, e cila kërkonte kufizimin e pushtetit absolut të sulltanit. Angazhimi i tij në qarqet reformiste e vuri në shënjestër të autoriteteve: më 1904 u arrestua për refuzimin të zbulonte autorin e një ese të diskutueshme mbi çështje fetare islame. Pasoi burgimi prej rreth katër deri pesë vitesh në kalanë e Jedikules në Stamboll, një nga vendburgimet më të ashpra të perandorisë. Aty humbi një këmbë nga gangrena. U lirua vetëm pas Revolucionit Xhonturk të 1908-s. Shëndeti i tij i brishtë në vitet e mëvonshme e ka rrënjën pikërisht në atë burgim.

Komiteti i Kosovës

Pas Luftërave Ballkanike dhe Traktatit të Londrës (1913), Kosova mbeti jashtë kufijve të shtetit shqiptar të porsalindur, nën administrim serb e malazez. Për Kadri Prishtinën, kjo ndarje ishte një padrejtësi që kërkonte veprim të organizuar, jo vetëm brengë. Që nga maji 1915 kishte marrë formë një bërthamë veprimtarësh me këtë synim; më 1 maj 1918, në Shkodër, ajo u kristalizua zyrtarisht si Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, i njohur thjesht si Komiteti i Kosovës. Kadri Prishtina u bë themeluesi dhe udhëheqësi i tij zyrtar, si dhe përfaqësuesi kryesor i komitetit përballë autoriteteve të huaja.

Qëllimi ishte i qartë: të kundërshtohej kufiri i imponuar nga Traktati i Londrës, të çlirohej Kosova dhe trojet e tjera shqiptare nën sundim serb e malazez, dhe të bashkoheshin të gjitha tokat e banuara nga shqiptarët me shtetin amë. Përkrah tij vepronin Hasan Prishtina, Bajram Curri, Bedri Pejani si sekretar, dhe Hysni Curri si zëvendës — një rrjet emrash që lidhte diasporën politike shqiptare në Shkodër me rezistencën e armatosur në malet e Kosovës.

Kahu i armatosur dhe shteti

Komiteti nuk mbeti thjesht një zë diplomatik: ai organizoi dhe financoi drejtpërdrejt luftën guerile të kaçakëve në Kosovë e Shkup, të udhëhequr nga Azem Galica e Shote Galica. Më 6 maj 1919, komiteti thirri një kryengritje që mobilizoi rreth 10.000 vetë nën komandën e Azem Galicës — një nga përpjekjet më të mëdha të armatosura për të kthyer me forcë atë që diplomacia ndërkombëtare kishte vendosur me stilolaps.

Në të njëjtën kohë, Kadri Prishtina ndërtonte edhe një front tjetër, atë institucional. Pas Kongresit të Lushnjës (1920), u emërua Ministër Drejtësie në qeverinë e re shqiptare. Më 1921 u zgjodh nënkryetar i Parlamentit shqiptar, dhe në dhjetor të po atij viti mori sërish postin e Ministrit të Drejtësisë, në qeverinë e shkurtër të Hasan Prishtinës. Po atë vit, 1921, themeloi në Shkodër gazetën Udha e së Vërtetës, tribunë ku çështja e Kosovës vazhdonte të mbahej gjallë me shkrim, njësoj siç mbahej gjallë me pushkë në malet e veriut. Dy kahet — lufta e kaçakëve dhe puna parlamentare — ishin, në sytë e tij, dy anë të së njëjtës betejë.

Fundi dhe trashëgimia: rrjeti i mohuar

Ngritja e Ahmet Zogut në pushtet solli fundin institucional të Komitetit të Kosovës, i cili u ndalua. Deri më 1924–1925, shumë prej udhëheqësve të tij ose u vranë ose u detyruan të largoheshin nga vendi. Kadri Prishtina vetë, i dobësuar prej kohësh nga sekuelat e burgimit të Jedikules, vdiq më 20 janar 1925 në Shkodër, në moshën 46–47 vjeç, pas një sëmundjeje të zgjatur.

Jeta e tij mbetet dëshmi e një rrjeti panshqiptar që Traktati i Londrës u përpoq ta ndante me një vijë në hartë, por që njerëz si ai vazhduan ta rindërtonin — me dije fetare, me organizim politik, me parlament e me shtyp — deri në fund. Suksesi i plotë i asaj përpjekjeje nuk erdhi kurrë: Kosova mbeti e ndarë, kaçakët u shtypën, komiteti u shpërbë. Por rrjeti që ai përfaqësoi — lidhja mes hoxhës së Prishtinës, kaçakut të malit dhe ministrit të Tiranës — tregon sa gjerë dhe sa e vendosur ishte përpjekja shqiptare për të mos e pranuar ndarjen si përfundimtare, edhe kur historia, përkohësisht, e ktheu në disfatë.