Kumbaria e flokëve lidhte në farefis një shtëpi katolike me një myslimane

Në malësinë shqiptare farefisi nuk ishte vetëm diçka që trashëgohej — ishte edhe diçka që prodhohej. Kanuni i Lekë Dukagjinit njeh tri mënyra për ta krijuar gjininë atje ku gjaku nuk e kishte krijuar vetë: pagëzimin, kunorën dhe flokët. E treta, kumbaria e flokëve, është njëkohësisht më e panjohura dhe më e vjetra. Një burrë nga një shtëpi tjetër vinte, ulej në karrige, i priste foshnjës disa tufa flokësh — dhe me atë prerje dy shtëpi bëheshin farefis brez pas brezi, aq sa martesa mes tyre ndalohej përgjithmonë. Prifti nuk merrte pjesë. Hoxha nuk merrte pjesë. Pikërisht kjo ishte e gjithë çështja.

Pse ka rëndësi

• Kanuni i Lekë Dukagjinit, i mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi dhe i botuar i plotë në 1933, e vë kumbarinë krah gjakut e gjinisë përsa i përket martesës (§705) dhe njeh tri lloje të saj: të pagëzimit, të kunorës dhe të flokëve (§706).
• Kumbaria e flokëve e ndalonte krushqinë «brez mbas brezit» mes shtëpisë, vëllazërisë dhe zjarrit të kumbarës dhe të ndrikullës (§710). Ndalesa nuk prekte vetëm dy prindër, por gjithë shtëpitë, vëllazëritë dhe zjarret e të dyja palëve — dhe Kanuni e quan «lidhje kanunore, që s'e luan gjâ» (§709).
• Sipas Kanunit të Skanderbegut, të mbledhur nga Frano Ilia, kumbaria e flokëve «asht jashtë riteve fetare e përdoret ma të shumten për të lidhë dy shtëpi besimesh të ndryshme» — pra ishte mjet aleance ndërfetare, jo ceremoni kishtare a xhamie.

Tri kumbari, një detyrë

Kanuni e nis kapitullin për gjakun dhe gjininë me një përkufizim që sot tingëllon si teori juridike: «Shka âsht gjaku e gjinija per kah krushqija, ashtû âsht edhè kumbarija» (§705). Domethënë: për efekt martese, kumbaria vlen sa gjaku. Kush lidhet me kumbari nuk martohet dot me atë shtëpi — as ai, as fëmijët e tij, as nipërit.

Kanuni njeh tri lloje (§706): kumbaria e pagëzimit, që e ndalon krushqinë brez pas brezi jo vetëm te i pagëzuari dhe prindërit e tij, por te gjithë njerëzit e të dyja shtëpive dhe të zjarreve të tyre (§707); kumbaria e kunorës, që lind nga dëshmimi i martesës dhe që, kur zgjerohet mbi dy vëllazëri, ka të njëjtën fuqi si ajo e pagëzimit (§708); dhe kumbaria e flokëve.

Për të tretën Kanuni është po aq i prerë: «Kumbarija e ndrikullija, qi bahet në të rruem e në të marrun të flokvet hin në lidhje kanunore, qi s'e luan gjâ» (§709), dhe «Kumbarija e flokvet e ndalon krushqin brëz mbas brëzit ndermjet shpis, vllaznis e zjarmit të kumbarës e të ndrikulls» (§710). Dy të parat rrinë brenda kishës. E treta jo. Dhe pikërisht sepse ishte jashtë kishës, ishte e vetmja që mund të lidhte një shtëpi katolike me një shtëpi myslimane pa i kërkuar askujt të ndërronte fe. Në një vend ku feja ishte ndarje e importuar dhe fisi ishte realitet, kjo ishte teknologji shoqërore e klasit të parë.

Riti: karrigia, kupa me ujë, monedha e argjendtë

Kanuni e përshkruan procedurën me hollësi që nuk i lihet askujt në dorë. Djali ose vajza së cilës i merren flokët quhet famull ose famulleshë; ai që ia pret quhet nun ose kumbarë; nëna quhet ndrikull ose nunë (§714–716). Nuni dhe ndrikulla, thotë Kanuni, «jânë si vllà e moter dhe nuk veçohen prej gjindes së shpis» (§717) — pra hyjnë brenda familjes, jo pranë saj.

Për një djalë ftohet burrë, për një vajzë ftohet grua (§720). Flokët merren brenda vitit të parë; po e mbushi fëmija vitin, nuk merren më (§718). Nëse fëmija vdiste pa iu marrë flokët, nuk varrosej pa u thirrur kumbara i caktuar; po qe larg, ia priste një tjetër, mjaft që të mos ishte nga vëllazëria dhe fisi i vetë fëmijës (§719) — sepse ritin e ka kuptim vetëm ai që sjell gjini të re nga jashtë.

Dita përgatitej si festë. Shtëpia e fëmijës e bënte bukën «sà mâ mirë qi të munden» për ta nderuar kumbarën (§721), i cili vinte i shoqëruar (§722), me tre-katër shokë të ftuar për të marrë pjesë në gëzim (§723). Pas kafesë caktohej vendi ku do të ulej nuni dhe silleshin veglat (§724): karrigia, një kupë me ujë ku nuni hidhte një monedhë të argjendtë, një mësallë ku do të pritej floku, gërshërë ose brisk (§725). Një djalë i fisit ia mbështeste fëmijën nunit në prehër (§726).

Prerja bëhej me radhë të caktuar: një tufë në ballë, tufa te tëmthat, një tufë mbas kokës (§727). Pastaj nuni i binte ballit të fëmijës tri herë me gërshërë duke thënë «Me shndet e jetë të gjatë!», e puthte dhe ia jepte nënës, e cila merrte edhe kupën me monedhën (§728). Nuni i jepte ndrikullës nga pesëdhjetë deri në njëqind e pesëdhjetë grosh, jo më shumë (§729) — Kanuni e njeh se dhurata pa tavan bëhet garë dhe gara bëhet turp. Tufat e prera i ruante e ëma në arkë (§730). Ndrikulla i kthente kumbarës rroba, dhe njerëzve të shtëpisë së tij mësallë, rizë a këllçikë, sipas numrit (§731).

Deri atëherë gërshëra nuk i ishte afruar kurrë kokës së fëmijës; po i rriteshin tepër flokët, u digjeshin majat me flakë pishe (§732). Natën e ritit kumbara flinte në shtëpinë e famullit, dhe të nesërmen merrte ndrikullën e fëmijën në shtëpinë e vet, ku rrinin tri a pesë ditë (§733). Prej asaj dite, thotë Kanuni, «as mort as darsem e as të kremet s'luten pà ndrikull e kumbarë, pà famull e famulleshë» (§734). Lidhja hynte në kalendarin e përhershëm të të dyja shtëpive.

Katër tufa te të krishterët, tri te myslimanët

Etnografja angleze Edith Durham, që i njohu malet shqiptare nga afër në vitet para 1914, e ka shënuar edhe ndryshimin e formës sipas besimit. Te të krishterët, shkruan ajo, ndaheshin katër tufa flokësh për të katër pikat e horizontit — veri, jug, lindje e perëndim. Myslimanët prisnin vetëm tri, «sepse katër bëjnë një kryq, ndërsa një trekëndësh është model popullor mysliman».

Vërejtja është e çmuar sepse tregon saktësisht se ku ndalej feja dhe ku fillonte zakoni. Feja e ndryshonte gjeometrinë e prerjes. Nuk e ndryshonte as prerjen, as kuptimin e saj, as detyrimin që lindte prej saj. Dy shtëpi të ndara nga xhamia dhe kisha bënin të njëjtin veprim me numra të ndryshëm tufash dhe dilnin prej tij të lidhura njësoj.

Një rit më i vjetër se të dy fetë

Studiuesi Robert Elsie, në Leksikun e kulturës popullore shqiptare, e klasifikon qethjen e flokëve nga kumbara si parakristiane dhe vëren se, në ciklin e riteve të foshnjërisë, ajo kishte peshë më të madhe sesa vetë pagëzimi i krishterë. Kjo shpjegon pse Kanuni e trajton si institucion juridik dhe jo si devocion: nuk është kishë që i jep fuqi, është zakoni që ia jep — dhe kisha, kur mbërriti, e gjeti aty.

Studimi më i ri për ritet e flokëve në traditën tonë, i etnologes Bukurije Mustafa në Gjurmime albanologjike (2024), e vendos këtë praktikë brenda një bote të tërë besimesh ku flokët janë «pjesa më mistike» e trashëgimisë shpirtërore shqiptare — të lidhura me rite kalendarike, me ciklet e jetës dhe me besëtytni që ruhen edhe sot në terren. Flokët nuk priteshin kurrë rastësisht: ishin bartës i fatit dhe i shëndetit, prandaj prerja e parë duhej bërë nga dora e duhur, në kohën e duhur, para dëshmitarëve.

Në atë kuadër, kumbaria e flokëve nuk është huazim as nga kisha as nga xhamia. Është shtresë vendëse mbi të cilën u vendosën më vonë të dyja fetë — po ashtu si besa, si Kanuni vetë, si figurat e orës e të zanës. Shqiptarët nuk e morën këtë rit; e mbajtën.

Vëllazërimi me gjak — motra e ashpër e këtij riti

Kanuni njeh edhe një mënyrë të dytë për ta prodhuar gjininë: vëllazërimin. «Vllaznimi, qi bahet tui pî gjak, e ndalon krushqin pergiithmonë ndermjet të vllaznuemve, shpis së tyne e zjarmit të tyne» (§704). Një nyje e vetme, pa asnjë ceremoni të gjatë: dy burra pinin gjakun e njëri-tjetrit dhe bëheshin vëllezër me pasoja të plota ligjore.

Të dy institucionet zgjidhin të njëjtin problem. Në një shoqëri pa shtet, ku siguria vinte vetëm nga fisi, njeriu kishte nevojë për aleatë të cilëve nuk u besohej thjesht — u besohej detyrimisht. Gjaku i pirë dhe floku i prerë e kthenin një të huaj në farefis, dhe farefisin nuk e vret e nuk e tradhton dot pa u bërë vetëvrasës moral. Ky është i njëjti mekanizëm që e mban pajtimin e gjaqeve të mundshëm dhe që i jep dasmës peshën e një kontrate ndërmjet fiseve, jo të një feste.

Dhe është i njëjti mendim praktik që prodhoi edhe zgjidhje të tjera të guximshme brenda po atij kodi — deri te burrneshat, gratë që merrnin statusin e burrit për ta mbajtur shtëpinë në këmbë. Kanuni nuk ishte i butë. Por ishte inxhinieri, jo fatalizëm.

Arkivi i gjallë i një prerjeje

Riti sot është thuajse i zhdukur. Në terrenin e saj, Bukurije Mustafa shënon se te popullata shqiptare myslimane e zonave të Shkupit riti i kumbarisë së flokëve nuk ekziston më dhe është zëvendësuar nga norma fetare — qethja e foshnjës e shoqëruar me lëmoshë sa pesha e flokëve, e llogaritur në ar a argjend. Diku ka mbetur vetëm «kumbaria e martesës», si në fshatin Patishkë të Shkupit. Te të krishterët, prerja e flokëve u tërhoq brenda ceremonisë së pagëzimit dhe humbi jetën e vet të veçantë.

Ajo që u zhduk, megjithatë, nuk ishte vetëm një zakon. Ishte një mekanizëm me të cilin një shoqëri pa polici, pa gjykata dhe pa regjistra e prodhonte vetë besimin që i duhej për të mbijetuar — dhe e prodhonte, me vetëdije të plotë, përtej vijës që feja kishte tërhequr mes fqinjëve. Kanuni i Skanderbegut e thotë hapur: qëllimi ishte «zgjanimi i rrethit shoqnor».

Kur sot flitet për shqiptarët si mozaik besimesh të importuara, ia vlen të mbahet mend se malësori i shekullit XIX nuk e priste tolerancën si dhuratë nga jashtë. E ndërtonte vetë, me një kupë ujë, një monedhë argjendi dhe tri tufa flokësh — dhe pastaj e shkruante në kod, që të mos e prishte dot as pendimi i tij.

Burimet:

• Shtjefën Gjeçovi — Kanuni i Lekë Dukagjinit (teksti i plotë; Kreu XIX: Gjaku e gjinija, vllaznimi e kumbarija, §§695–734)
• Bukurije Mustafa — «Kuptimi dhe simbolika e ritualeve të flokëve në traditën popullore», Gjurmime albanologjike – Folklor dhe Etnologji 54/2024, Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve, Shkup
• Frano Ilia — Kanuni i Skanderbegut, botimi III, Shkodër: Botimet Françeskane, 2019, f. 23 (kumbaria e flokëve si lidhje mes shtëpive të besimeve të ndryshme)
• Robert Elsie — Leksiku i kulturës popullore shqiptare: besime, mitologji, fe, rite, doke, festa dhe veçori kulturore, Tiranë: Skanderbeg Books, 2005, f. 124–125 (qethja e flokëve si rit parakristian)
• Edith Durham — Brenga e Ballkanit dhe vepra të tjera për Shqipërinë dhe shqiptarët, Tiranë: 8 Nëntori, 1991, f. 522–524 (katër tufa te të krishterët, tri te myslimanët)
• Franz Nopcsa — Pikëpamje fetare, doket dhe zakonet e Malcís së Madhe, Tiranë: Eneas, 2012, f. 154

— Redaksia ZHURMA