Filigrani i Prizrenit: fija e argjendtë që shkoi nga çarshia në Paris

Në çarshinë e vjetër të Prizrenit, aty ku Lumbardhi ndan qytetin, ka mbijetuar për shekuj një zanat që kërkon durimin e një endësi dhe dorën e një kirurgu: filigrani — argjendi i tjerrur në fije më të holla se floku, i përdredhur, i endur dhe i ngjitur në dantella metalike. Është ndoshta zeja më e brishtë që kombi ka trashëguar, dhe historia e saj është historia e një fijeje që disa herë gati u këput, por s'u këput kurrë.

Fija që del nga makina

Filigrani nuk derdhet në kallëp; ai ndërtohet fill pas filli. Argjendi kalon fillimisht nëpër një makinë tërheqëse — sipas revistës hidden europe, në Prizren përdoren makina italiane që e shtrydhin shiritin e argjendit nëpër vrima me diametra gjithnjë e më të vegjël, derisa metali del si tel floku. Ato fije pastaj përdridhen, enden me piskatore në motive lulesh e spiralesh dhe ngjiten me flakën e drejtuar përmes një tubi metalik. Rezultati është ai punim që argjendarët e quajnë openwork: një dantellë pa asnjë pllakë poshtë, që mban formën vetëm nga fijet e ngjitura mes tyre, shpesh e stolisur me kokrra granulacioni ose gurë gjysmë të çmuar.

Nga Mesopotamia te çarshia e Prizrenit

Zeja vetë është shumë më e vjetër se qyteti që e bëri të vetën. Studiuesit e gjurmojnë filigranin deri në Mesopotami e Egjipt, rreth vitit 3000 para Krishtit, ndërsa mjeshtëria greke e etruske e çoi në përsosmëri mes shekullit të gjashtë dhe të tretë para erës sonë. Në Ballkan ai u përhap gjatë kohës osmane, sidomos nga shekulli i pesëmbëdhjetë. Nuk ka një datë të saktë se kur nisën argjendarët shqiptarë të Kosovës të punonin argjendin, por, siç shkruan Balkan Insight, deri në shekullin e tetëmbëdhjetë zanati lulëzonte dhe Prizreni ishte kthyer në qendrën kryesore të argjendarisë.

Viti 1922: argjendi i Prizrenit në Paris

Kulmi erdhi në fillimshekullin njëzet. Në vitin 1922 në Prizren numëroheshin mbi tridhjetë e pesë dyqane argjendarie, dhe mjeshtrit e tyre i çuan punimet deri në Panairin Ndërkombëtar të Parisit, ku, sipas Balkan Insight, zgjuan interesin e blerësve francezë dhe të tregtarëve tunizianë. Kjo është pjesa që rrallë tregohet për një zanat malor: filigrani i Prizrenit ishte një rrjet që dilte jashtë kufijve shumë para se shteti t'i njihte ata kufij — një prodhim shqiptar që udhëtonte nga çarshia drejt panaireve të Evropës. Në vitet '80, kur zanati ishte ende i gjallë, në Prizren punonin nga njëqind e pesëdhjetë deri në dyqind argjendarë.

Lufta dhe fija gati e këputur

Lufta e viteve '90 në Ballkan e goditi rëndë edhe këtë zanat. Tregtia u shemb, dhe kur pluhuri u ul, në Prizren kishin mbetur — sipas Balkan Insight — vetëm rreth dhjetë familje, ndoshta më pak, që ende punonin argjendin. Kësaj i shtohet një plagë tjetër: argjendi nuk nxirret më në Kosovë, kështu që mjeshtrit e paktë të mbetur duhet ta importojnë atë, mezi mbulojnë shpenzimet. Fija që kishte arritur në Paris rrezikonte të këputej në heshtje — jo nga mungesa e mjeshtërisë, por nga mungesa e tregut.

Punishtja në fabrikën e vjetër të duhanit

Sot një pjesë e mirë e kësaj mjeshtërie mbahet gjallë në mënyrë kolektive. Hidden europe përshkruan kooperativën Filigran ShPK, që punon në një ish-fabrikë cigaresh në zonën industriale të Prizrenit. Aty puna është ndarë si në një repart të vogël zejtar: një mjeshtër ngjit, një tjetër mat e pret, një i tretë end fijet, ndërsa projektuesi i vjetër vizaton motivet. Është një mënyrë për ta shpëtuar zanatin duke e bërë të qëndrueshëm ekonomikisht — jo një mjeshtër i vetëm që e merr me vete sekretin në varr, por një zinxhir duarsh që ia kalojnë njëra-tjetrës.

Një zeje në listën e të rrezikuarve

Pikërisht ky rrezik shuarjeje e ka kthyer filigranin në objekt mbrojtjeje. Programi i Zhvillimit i Kombeve të Bashkuara (UNDP), përmes projekteve të financuara nga BE-ja, e ka dokumentuar dhe promovuar filigranin si trashëgimi kulturore jomateriale «në prag të zhdukjes», duke trajnuar gra e të rinj në teknikat e vjetra. Logjika është e thjeshtë: një zanat nuk ruhet në muze, ruhet në duar. Për sa kohë dikush e di ende si të tërheqë fillin e argjendit dhe si ta ngjisë atë pa e shkrirë, dantella nuk ka mbaruar.

Filigrani i Prizrenit nuk është folklor për t'u varur në mur. Është një dëshmi se një kulturë e vogël, e shtypur shpesh nga perandori e regjime, dinte të prodhonte bukuri kaq të imët sa e vlerësuan në Paris — dhe se e njëjta dorë që e krijoi këtë bukuri po lufton sot ta mbajë gjallë. Fija është e hollë sa floku. Por nuk është këputur.

Burimet:

• Balkan Insight — historia e filigranit të Prizrenit, Panairi i Parisit 1922, rënia pas luftës dhe familjet e mbetura
• hidden europe — teknika e tërheqjes së fijes dhe kooperativa Filigran ShPK në ish-fabrikën e duhanit
• UNDP Kosovë — filigrani si trashëgimi kulturore jomateriale «në prag të zhdukjes» dhe trajnimi i grave e të rinjve