Besa: fjala që e mbajti shoqërinë shqiptare para shtetit

PRISHTINË — Në fillim ishte fjala — jo kontrata, jo shkrimi, jo ligji i kodifikuar. Kështu e nis sq.wikipedia.org përkufizimin e besës, duke e kthyer tek burimi biblik të një koncepti që për shqiptarët mbeti më shumë se fetar: një kod mbi të cilin u ndërtua jeta shoqërore para se shteti të vendoste monopolin e drejtësisë.

Besa është premtimi i dhënë, fjala e nderit, zotimi që nuk shkruhet por që mbetet. Sipas faqes së anglishtes së Wikipedisë, përkthehet si "pledge of honor", "solemn faith", "solemn oath" — por asnjë prej këtyre nuk e kap peshën e plotë. Në gjuhën shqipe, mbiemri "besnik" rrjedh drejtpërdrejt prej saj, dhe vazhdon të jetë emër i zakonshëm për burra; "Besa" për gra. Kjo lidhje gjuhësore tregon se koncepti nuk është filozofi e largët, por identitet i ngulitur në emërtim të përditshëm.

Sistemi ku besa luan rol qendror është Kanuni — ligji zakonor që Wikipedia e shqipes e përshkruan si "kodi që drejtoi të gjitha aspektet e shoqërisë fisnore shqiptare". Në këtë sistem, sipas sq.wikipedia.org, "besa së bashku me nderin dhe burrninë përbëjnë bazat e kanunit në rrafshin e së drejtës zakonore". Tre shtyllat funksionojnë së bashku: nderi si kornizë, burrnia si performancë, besa si garanci.

Origjina e fjalës mbetet e diskutueshme. Sq.wikipedia.org përmend mundësinë që të rrjedhë nga emri fisnor "Bessa", një fis trakas me banim në qendër të gadishullit — një etimologji që, nëse konfirmohet, do të lidhë besën me shtresa parahelenike të popullimit. Wikipedia e anglishtes, nga ana tjetër, e cilëson besën si "Indo-European cognate" me latinishten fides — po atë fjalë që Gjon Buzuku e përdori në Mesharin e tij të vitit 1555, duke e përkthyer ungjillin: "o gruo, e madhe äshte besa jote" (lat. o mulier, magna est fides tua). Këtu ndodh një ndarje e rëndësishme: në latinishten klasike, fides kishte kuptim etik dhe juridik, ndërsa në antikitetin e vonë dhe mesjetë mori ngjyrim fetar — "fe" — që u huazua në shqip si "feja". Besa, nga ana tjetër, ruajti kuptimin e saj origjinal: fjala e dhënë si obligim ndaj tjetrit, jo si besim ndaj hyjnores.

Ky dallim bëhet më i qartë kur shikohen përdorimet historike. Sipas Wikipedias së anglishtes, në Statutet e Shkodrës hasim foljen "besare" — "të bësh betim" — si dokumentim i parë i konceptit. Markos Botsaris, në fjalorin e tij grek-shqip të shekullit XIX, e përktheu besën (shkruar μπέσα) si θρησκεία, "fe" — një zgjerim semantik që tregon se për të huajt koncepti ishte aq i fortë sa të ngjante me sistem besimi. Në vitin 1896, almanaku osman i Kosovës, Kosova Salnamesi, i kushtoi dy faqe besës, duke e krahasuar me konceptin francez parole d'honneur.

Por besa nuk ishte vetëm etikë individuale — ishte instrument politik. Wikipedia e anglishtes dokumenton përdorimin e saj në nivel fisnor dhe shtetëror. Fiset shqiptare, të njohura si Malisorë, bënin besë për të luftuar së bashku kundër qeverisë, duke e përdorur si mjet për të ruajtur autonominë tribale. Qeveria osmane, nga ana tjetër, e përdorte besën për të kooptuar fiset — ose për t'i detyruar të respektonin marrëveshjet. Në raportet osmane, "besa" shfaqet vazhdimisht në kontekstin e trazirave shqiptare, veçanërisht në Kosovë.

Momentet kulmore të përdorimit politik të besës janë të dokumentuara. Në vitin 1878, shqiptarët u mblodhën në Prizren dhe bënë besë për të formuar Lidhjen e Prizrenit — një aleancë për të ruajtur integritetin territorial osman, por që në praktikë mbronte tokat shqiptare nga ndarja me shtetet ballkanike fqinje. Në 1881, një besë tjetër çoi në kryengritje kundër qeverisë osmane. Në 1908, shqiptarët e Kosovës u mblodhën në Firzovik (Ferizaj) dhe bënë besë për të kërkuar rivendosjen e kushtetutës. Sulltani Abdul Hamid II, i vetëdijshëm për fuqinë e institucionit, në 1892-1893 i bëri thirrje popullit të Shkodrës të bënte besë kundër gjakmarrjes — duke shpresuar se instrumenti që e mbante gjallë hakmarrjen mund të përdorej edhe kundër saj.

Stratifikimi i Kanunit, siç e përshkruan Wikipedia e shqipes, pasqyron shtresat e besës. Kanuni i Lekë Dukagjinit, i kodifikuar në shekullin XIX, është varianti më i njohur — por ekzistojnë edhe Kanuni i Skanderbegut, Kanuni i Labërisë, dhe forma të tjera rajonale. Në Toskëri njihej si "Kanuni i Adetit", në Labëri si "Shartet e Idriz Sulit", në Bregun e Himarës si "Venomet e Himarës". Në Dibër, Kurbin, Bendë dhe Tamadhe përdorej fjala "zakon", me origjinë sllave. Kjo shumëllojshmëri tregon se besa, si koncept, ishte më e gjerë se çdo kodifikim i vetëm — një princip që mbijetoi nëpër variante lokale.

Elementet pagane të besës janë të pranishme në burimet. Wikipedia e shqipes e lidh besën me "mitin biblik të fjalës", por shton se "ky kult madhështor... te shqiptarët ruajti gjuhën e burimit" — ndryshe nga popujt e tjerë evropianë që e kishtanizuan. Wikipedia e anglishtes përmend "ancestor worship, animism and totemism" si elemente të ruajtura në Kanun. Në këtë dritë, besa funksionon si urë mes botëve: princip sekular me peshë sakrale, zotim ndaj të gjallëve që njëkohësisht obligon të vdekurit.

Dy baladat më të njohura të folklorit shqiptar, siç i përmend sq.wikipedia.org, kanë në qendër besën: "Rozafati", me motivin e murimit të kështjellës, dhe "Besa e Këonstadinit", me motivin e ringjalljes. Ismail Kadare i ka trajtuar këto tema në veprën e tij. Refreni i baladës — "Fajlën e dhënë, besën nuk e shkrin as dheu" — nuk është retorikë e zbrazët, por përmbledhje e një sistemi ku fjala ishte më e fortë se vdekja.

Sot, besa vazhdon të jetë e pranishme në gjuhën e përditshme — "me besë", "besë-besë", "i besës" — por funksioni i saj institucional ka rënë. Komunizmi, siç raporton Wikipedia e anglishtes, e ndaloi me ligj praktikat zakonore, por ato u rikthyen pas viteve '90, sidomos në çështje pronësie në Shqipëri dhe në mungesë institucionesh në Kosovë. Pyetja që mbetet është nëse besa, si princip, mund të funksionojë pa strukturën fisnore që e krijoi — apo nëse ajo mbetet një kujtim i kodifikuar në emra dhe fraza, jo në obligime që ndiqen.

Burimet:

• sq.wikipedia.org — përkufizimi kulturor dhe etimologjik i besës, lidhja me Kanunin, baladat e Rozafatit dhe Besës së Këonstadinit
• en.wikipedia.org — përdorimi politik dhe social i besës në periudhën osmane, etimologjia indo-evropiane, dokumentimi në Statutet e Shkodrës dhe Mesharin e Buzukut
• en.wikipedia.org — struktura e Kanunit, variantet rajonale (Lekë Dukagjini, Skanderbeg, Labëri), shtresat pagane dhe kishtare, periudha komuniste dhe rikthimi pas viteve '90

— Redaksia ZHURMA