Sllobodan Millosheviçi

Sllobodan Millosheviçi nuk e nisi karrierën si nacionalist; e zbuloi nacionalizmin si mjet. Në prill 1987, një burokrat partie pa karizëm shkoi në Fushë Kosovë për të qetësuar serbët vendas, dëgjoi ankesat e tyre dhe tha gjashtë fjalë — "Askush nuk guxon t'ju rrahë" — që e shndërruan brenda natës në mishërimin e një kauze. Dy vjet më vonë, te i njëjti fushë ku legjenda thoshte se serbët kishin humbur perandorinë më 1389, ai u fol një milion vetëve dhe e ktheu një mit mesjetar humbjeje në program shtetëror të shekullit XX. Çmimi i atij programi u pagua më shumë se kudo tjetër në Kosovë: heqja e autonomisë, një dekadë shteti policor, dhe më 1999 një fushatë spastrimi që dëboi mbi 800 mijë shqiptarë. Ai vdiq në një qeli në Hagë më 2006, përpara çdo vendimi, me pyetjen që kishte dashur ta mbyllte me forcë ende të hapur — dhe Kosovën në rrugë drejt pavarësisë.

Kush ishte

Sllobodan Millosheviçi (lindur më 20 gusht 1941 në Pozharevac të Serbisë) ishte politikan komunist serb që u ngjit në krye të Lidhjes së Komunistëve të Serbisë në fund të viteve 1980 dhe qeverisi Serbinë e më pas Jugosllavinë e cunguar për mbi një dekadë: president i Serbisë (1989–1997) dhe president i Republikës Federale të Jugosllavisë (1997–2000). Emri i tij lidhet sot me shpërbërjen e dhunshme të Jugosllavisë — luftërat në Kroaci, në Bosnjë dhe në Kosovë — dhe me të parin akuzim ndërkombëtar të një kryetari shteti në detyrë për krime kundër njerëzimit.

Për muzeun e kujtesës shqiptare, figura e tij ka një vend të veçantë: ai është nyja ku miti i Betejës së Kosovës (1389) u kthye nga përkujtim në mjet pushteti, dhe ku "çështja shqiptare" u trajtua jo si problem politik për t'u zgjidhur, por si popullsi për t'u nënshtruar.

Kosova si rrugë drejt pushtetit (1987–1989)

Ngjitja e Millosheviçit nuk kaloi nëpër ekonomi a ideologji, por nëpër Kosovë. Më 24 prill 1987, i dërguar në Fushë Kosovë për të dëgjuar ankesat e serbëve vendas, ai u tha turmës fjalinë që do ta përcillte në krye të një lëvizjeje — "Askush nuk guxon t'ju rrahë". Brenda muajve ai e mënjanoi mentorin e tij Ivan Stamboliçin dhe mori kontrollin e plotë të partisë në Serbi, duke e ndërtuar legjitimitetin mbi mbrojtjen e serbëve të Kosovës.

Kulmi erdhi më 28 qershor 1989, në 600-vjetorin e Betejës së Kosovës. Te përmendorja e Gazimestanit, përpara një turme që vlerësohej rreth një milion vetësh, Millosheviçi mbajti fjalimin që e kurorëzoi si zëdhënësin e një Serbie të rilindur — dhe paralajmëroi, me gjuhë të mbuluar, "beteja" të reja. Po atë vit, Kuvendi i Serbisë i hoqi Kosovës autonominë e gjerë që ia kishte njohur Kushtetuta e vitit 1974, duke e kthyer krahinën nën sundim të drejtpërdrejtë nga Beogradi. Miti i një humbjeje mesjetare ishte shndërruar në justifikim për një akt shumë konkret pushteti.

Dekada e shtetit policor (1989–1998)

Pas heqjes së autonomisë, Kosova hyri në një dekadë sundimi të jashtëzakonshëm: largim masiv i shqiptarëve nga administrata, shkollat, spitalet dhe ndërmarrjet shtetërore; gjuha shqipe e shtyrë jashtë institucioneve; një prani e dendur policie. Shqiptarët u përgjigjën fillimisht me rezistencë paqësore — nën udhëheqjen e Ibrahim Rugovës ata ndërtuan një "shtet paralel" me shkolla, shërbime e institucione të vetëfinancuara, duke shpresuar te mbështetja ndërkombëtare. Por dekada kaloi pa zgjidhje, dhe nga mesi i viteve 1990 durimi filloi të thyhej.

Ndërkohë Millosheviçi ishte zhytur në luftërat e tjera jugosllave — në Kroaci (1991) dhe në Bosnjë (1992–1995), ku forcat serbe kryen masakrën e Srebrenicës. Marrëveshja e Dejtonit (1995) e paraqiti përkohësisht si "faktor paqeje" para perëndimit, ndërsa çështja e Kosovës mbeti jashtë tryezës — një heshtje që për shumë shqiptarë vërtetoi se rruga paqësore nuk po jepte fryte.

Lufta e Kosovës dhe akuza e Hagës (1998–1999)

Nga viti 1998, përballja midis forcave serbe dhe Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) u kthye në luftë të hapur. Operacionet e policisë e të ushtrisë serbe ndaj fshatrave — Prekazi dhe rënia e familjes Jashari në mars 1998, masakra e Reçakut në janar 1999 — shtynë krizën drejt ndërhyrjes ndërkombëtare. Pas dështimit të bisedimeve të Rambujesë, më 24 mars 1999 NATO nisi fushatën ajrore kundër forcave të Millosheviçit.

Gjatë 78 ditëve të bombardimeve, forcat serbe kryen një spastrim sistematik që dëboi mbi 800 mijë shqiptarë dhe la pas dhjetëra masakra — Suhareka, Izbica, Meja e të tjera — të ndjekura nga një operacion i organizuar për të fshehur trupat thellë në Serbi. Më 27 maj 1999, ndërsa lufta ende vazhdonte, Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) akuzoi Millosheviçin dhe katër bashkëpunëtorë për krime kundër njerëzimit në Kosovë — hera e parë në histori që një kryetar shteti në detyrë akuzohej nga një gjykatë ndërkombëtare.

Rënia, dorëzimi dhe gjyqi pa epilog (2000–2006)

Lufta e Kosovës e dobësoi Millosheviçin brenda vendit. Pas zgjedhjeve federale të kontestuara, më 5 tetor 2000 një kryengritje popullore në Beograd e rrëzoi nga pushteti. Më 1 prill 2001 u arrestua në Serbi dhe, më 28 qershor 2001 — sërish në Vidovdan, përvjetorin e Betejës së Kosovës — u dorëzua në Hagë.

Aktakuza u zgjerua: tashmë jo vetëm për Kosovën, por edhe për Kroacinë dhe Bosnjën, përfshirë akuzën për gjenocid në Bosnjë (çështja e bashkuar IT-02-54). Gjyqi nisi më 12 shkurt 2002; Millosheviçi nuk e njohu gjykatën dhe e mbrojti veten vetë, duke e shndërruar sallën në skenë politike. Procesi u zvarrit për mbi katër vjet. Më 11 mars 2006, Millosheviçi u gjet i vdekur në qelinë e tij nga një atak në zemër — përpara se gjykata të jepte çfarëdo vendimi. Gjyqi u mbyll pa aktgjykim: as dënim, as pafajësi. Përgjegjësia e tij ligjore mbeti, formalisht, e paadresuar.

Pyetja që mbeti e hapur

Vdekja e Millosheviçit përpara vendimit la një zbrazëti që shpesh keqkuptohet: mungesa e një aktgjykimi kundër tij nuk do të thotë se krimet nuk ndodhën a se askush nuk u mbajt përgjegjës. Pikërisht zinxhiri i komandës nën të — Vlastimir Đorđeviçi, Nikolla Shainoviçi, Nebojsha Pavkoviçi e të tjerë — u dënua nga Haga për fushatën serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës, me aktgjykime që përshkruajnë me hollësi strukturën që ai drejtonte. Ajo që mungon është vetëm vula mbi emrin e njeriut në majë.

Në kuptimin më të gjerë, historia e tij është historia e një pyetjeje të trajtuar me mjete të gabuara. Millosheviçi u përpoq ta mbyllte "çështjen shqiptare" me forcë — me heqjen e autonomisë, me dekadën e shtetit policor, me spastrimin e vitit 1999. Por pikërisht ajo forcë e ktheu rezistencën paqësore të Rugovës dhe atë të armatosur të UÇK-së në një rrugë të vetme drejt shkëputjes. Ai vdiq në një qeli në Hagë; dy vjet më vonë, më 2008, Kosova shpalli pavarësinë. Miti i Gazimestanit, që ai e kishte ngritur si flamur, përfundoi duke prodhuar pikërisht atë që kishte dashur të pengonte.