Petrovo Selo: poligoni ku u dogj frigoriferi i Danubit dhe u hapën dy varre masive

Petrovo Selo është një fshat në komunën e Kladovës, në lindje të Serbisë, pak kilometra nga Danubi. Në vitin 1999 brenda tij funksiononte një poligon stërvitor i Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë — një bazë e njësive të posaçme të policisë, larg çdo fronti. Atje, në prill të atij viti, u dogj dhe u shpërthye me eksploziv një kamion frigorifer i nxjerrë nga Danubi me trupa civilësh shqiptarë brenda; dhe atje, në dy varre masive, u groposën trupa të tjerë të sjellë me kamionë nga Kosova. Petrovo Selo nuk është vendi i një masakre. Është vendi i dytë — pas Batajnicës — i një operacioni të organizuar për t'i zhdukur provat e shumë masakrave.

Pse ka rëndësi

• Në poligonin policor të Petrovo Selës, sipas aktgjykimit të ICTY-së kundër Vlastimir Đorđevićit, mbërritën dy dërgesa me trupa të civilëve shqiptarë të vrarë në Kosovë gjatë vitit 1999 — përveç të paktën gjashtë dërgesave që shkuan në bazën e SAJ-it në Batajnicë.
• Në qershor 2001 ekspertë të Institutit të Mjekësisë Ligjore ekshumuan dy varre masive në Petrovo Selo; sipas gjetjeve të gjykatës, prej tyre u nxorën 61 trupa. Në të njëjtin vit u nxorën 744 trupa në Batajnicë dhe 84 në liqenin e Peruçacit.
• Fondi për të Drejtën Humanitare ka regjistruar katër vendvarrime të fshehta në territorin e Serbisë — Batajnica, Petrovo Selo, Peruçac dhe Rudnica — me 941 trupa shqiptarësh të vrarë në Kosovë mes 24 marsit dhe fundit të majit 1999. Për fshehjen e tyre, në Serbi nuk është dënuar askush.

Frigoriferi që doli nga Danubi

Operacioni u zbulua nga një aksident. Në prillin e vitit 1999, pranë fshatit Tekija — po në komunën e Kladovës — një peshkatar vuri re një kamion frigorifer që kishte dalë në sipërfaqe të Danubit. Kamioni mbante shenjat e thertorës «Progres Eksport» të Prizrenit, në Kosovë. Teknikun e vendit të krimit, Boshko Radojkoviqin nga Kladova, e dërguan të verifikonte çfarë kishte ndodhur; ai mendoi në fillim se bëhej fjalë për një aksident rrugor. Pastaj hapi kamionin. Brenda ndodheshin dhjetëra trupa njerëzorë në dekompozim. Një zhytës raportoi se ndenjësja e drejtuesit ishte e zbrazët dhe mbi pedalin e gazit ishte vendosur një gur: kamioni nuk kishte rrëshqitur në lumë — ishte fundosur me dashje.

Ajo që ndodhi më pas nuk ishte hetim, por mbulim. Sipas gjetjeve gjyqësore, Vlastimir Đorđević — shefi i Departamentit të Sigurisë Publike të MUP-it serb — udhëzoi që trupat të hiqeshin nga kamioni dhe të transportoheshin për varrim brenda kompleksit të Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) në Batajnicë, pranë Beogradit. Radojkoviqit i urdhëroi Çaslav Golluboviqi që kamionin ta shkatërronte. Radojkoviqi e çoi frigoriferin në poligonin policor të Petrovo Selës, i hodhi benzinë dhe e ndezi më 7 prill 1999. Zjarri nuk mjaftoi: skeleti metalik i kamionit mbeti i tërë. Të nesërmen Radojkoviqi u kthye me eksploziv dhe e hodhi në erë. Qëllimi, sipas formulimit të gjykatës, ishte të fshihej zbulimi i trupave, kombësia dhe origjina e tyre, dhe të pengohej çdo hetim i mëtejshëm.

Dy dërgesa, dy varre

Poligoni i Petrovo Selës nuk mbeti thjesht një krematorium për provën materiale. Aktgjykimi i shkallës së parë kundër Đorđevićit konstatoi se, nga prilli 1999 e tutje, kamionë me trupa të shqiptarëve të vrarë mbërritën në më se një vendvarrim: në bazën e SAJ-it në Batajnicë erdhën të paktën gjashtë dërgesa gjatë disa javësh, dhe dy dërgesa të tjera shkuan në Centrin e PJP-së — njësive të posaçme të policisë — në Petrovo Selo. Trupa u nxorën edhe nga liqeni i Peruçacit, në Drin të Serbisë, dhe u varrosën në një varr masiv pranë tij.

Kush drejtonte poligonin në atë periudhë është pjesë e regjistrit publik. Fondi për të Drejtën Humanitare ka dokumentuar se përgjegjës për stërvitjen në Centrin e Petrovo Selës në atë kohë ishte Goran Radosavleviqi, i njohur me nofkën «Guri» — më vonë anëtar i kryesisë së Partisë Progresiste Serbe, pa u vënë kurrë para përgjegjësisë penale për këtë.

Operacioni nuk ishte iniciativë e një komandanti të vetëm. Sipas dokumentimit të Fondit për të Drejtën Humanitare, fshehja u planifikua në tri mbledhje me pjesëmarrjen e presidentit të RFJ-së Sllobodan Millosheviç, ministrit të Policisë Vlajko Stojilkoviq, shefit të Sigurisë Shtetërore Radomir Markoviq dhe Đorđevićit, bashkë me zyrtarë të tjerë të MUP-it dhe të ushtrisë jugosllave. Gjykata e Hagës e vërtetoi këtë vijë komande në formulim të prerë: zhvendosja e trupave nga Kosova për varrim të fshehtë në pronë të MUP-it u ndërmor si operacion i koordinuar për heqjen e provave, nën drejtimin e të akuzuarit, në konsultim me ministrin Stojilkoviq, në zbatim të një urdhri të presidentit Millosheviç.

Ekshumimet e vitit 2001

Pas rënies së Millosheviçit, mediat serbe zbuluan ekzistencën e varrezave brenda Serbisë dhe nën presion ndërkombëtar nisën ekshumimet. Mes 25 dhe 28 qershorit 2001, një ekip ekspertësh i Institutit të Mjekësisë Ligjore hapi dy varret masive të zbuluara në Petrovo Selo, në prani të përfaqësuesve të Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP). Ekshumimi i vendit të dytë — «Petrovo Selo 2» — përfundoi më 28 qershor.

Për numrin e trupave të nxjerrë atje burimet nuk pajtohen plotësisht: aktgjykimi i ICTY-së jep 61 për vitin 2001, ndërsa raportime të mëvonshme, që përfshijnë edhe gjetje pas atij viti, flasin për deri në 77. Ky mospajtim është vetë pasojë e operacionit: kur trupat ndahen nga vendi i vrasjes, kalojnë nëpër një kamion, një lum, një zjarr dhe dy gropa, edhe numërimi bëhet i vështirë. Antropologë, arkeologë dhe monitorues të ICMP-së ndodheshin pranë pothuajse në çdo vendekshumim, dhe mostrat e kockave për analizë ADN-je u përcollën për identifikim — procesi që i ktheu trupat në dëshmitarë.

Katër vende, 941 trupa

Petrovo Selo lexohet vetëm si pjesë e një rrjeti. Fondi për të Drejtën Humanitare ka regjistruar katër vendvarrime të fshehta brenda Serbisë me trupat e shqiptarëve të vrarë në Kosovë mes 24 marsit dhe fundit të majit 1999: Batajnica — më i madhi, me rreth 744 trupa; Petrovo Selo; varri pranë liqenit të Peruçacit, me 84; dhe Rudnica pranë Rashkës, i zbuluar vetëm më 13 dhjetor 2013 dhe i gërmuar deri më 22 gusht 2014, prej të cilit u nxorën mbetjet e rreth 52 personave — kryesisht nga fshatrat Rezallë dhe Çikatovë e Vjetër në komunën e Skenderajt. Gjithsej: 941 trupa.

Në anën tjetër të rrjetit ndodhen vendet e vrasjes. Trupa të identifikuar në Batajnicë u lidhën me masakrën e Suharekës dhe me masakrën e Izbicës; nga masakra e Mejës — 377 të vrarë në një ditë — një pjesë e trupave përfundoi po ashtu në varreza masive brenda Serbisë. Dëshmitë e këtij zhvendosimi masiv u mblodhën në një dosje të vetme para Tribunalit të Hagës, i cili e trajtoi fshehjen si element të ndërmarrjes kriminale të përbashkët për ndryshimin e ekuilibrit etnik të Kosovës.

Përgjegjësia që mbeti gjysmake

Đorđevići u shpall fajtor më 23 shkurt 2011 dhe u dënua me 27 vjet burgim. Më 27 janar 2014, Dhoma e Apelit e ICTY-së e konfirmoi përgjegjësinë e tij për krimet ndaj shqiptarëve në Kosovë, por, duke pranuar pjesërisht apelet e mbrojtjes dhe të prokurorisë, e ndryshoi kualifikimin e disa pikave — mes tjerash e rrëzoi dënimin për deportim — dhe ia uli dënimin nga 27 në 18 vjet. Njëkohësisht Dhoma e Apelit pranoi apelin e prokurorisë dhe e shpalli fajtor për persekutim përmes dhunimeve seksuale. Ishte çështja e fundit e ICTY-së për Kosovën.

Kjo është e gjithë përgjegjësia gjyqësore që mban vendi. Për aktin e veçantë të fshehjes — hapjen e gropave, drejtimin e kamionëve, djegien e frigoriferit në poligonin e Petrovo Selës — gjyqësori serb nuk ka dënuar askënd. Fondi për të Drejtën Humanitare e emërton pikërisht kështu: fshehje e mbi 900 trupave, e pandëshkuar. Poligoni vazhdon të jetë pronë e strukturave të sigurisë; nuk mban shenjë përkujtimore.

Arkivi i gjallë

Logjika e operacionit ishte e thjeshtë: nëse trupi nuk gjendet, krimi nuk provohet; nëse krimi nuk provohet, viktima mund të mohohet. Pikërisht kjo logjikë e bën Petrovo Selën një vend të kujtesës shqiptare dhe jo vetëm një pikë në hartën e Serbisë lindore. Familjet që kërkuan për vite të tëra një varr të njohur nuk kërkonin një monument — kërkonin një adresë. Ekshumimet e vitit 2001 i dhanë disa prej tyre atë adresë, dhe forenzika i ktheu trupat në dëshmi që mohimi nuk mund t'i heqë më. Sipas regjistrave të gjykatës dhe të organizatave humanitare, mbi 1.600 fate nga lufta e Kosovës mbeten të hapura. Petrovo Selo dëshmon se sa larg u shkua për t'i mbajtur të hapura — dhe se prova, kur ruhet, e mbijeton fshehësin.