Operacioni «Patkoi»: plani i kontestuar, dëbimi i dokumentuar

Në pranverën e vitit 1999, ndërsa avionët e NATO-s godisnin objektivat serbe dhe jugosllave, qeveria gjermane bëri publik një dokument që pretendonte të zbulonte strategjinë e fshehtë të Beogradit: një plan ushtarak i quajtur «Potkova» — që do të thotë «patkua» — sipas të cilit forcat serbe do të rrethonin Kosovën nga tri anë si kapja e një patkoi, duke shpërndarë me dhunë të gjithë popullsinë shqiptare. Emri hyri menjëherë në diskursin ndërkombëtar si sinonim i prerë i pastrimit etnik me metodë. Por historia e këtij emri është më e ndërlikuar se historia e krimit që ai pretendonte të përshkruante — dhe dallimi midis të dyjave është ajo çka ky ekspozé kërkon të qartësojë.

Pse ka rëndësi

• Në prill 1999 qeveria gjermane bëri publik një «plan» të quajtur «Potkova» — patkua — sipas të cilit forcat serbe do ta rrethonin Kosovën nga tri anë për ta zbrazur nga popullsia shqiptare; ministri i Mbrojtjes Rudolf Scharping e prezantoi me harta më 9 prill 1999.
• Kundërshtia kryesore ndaj vërtetësisë së dokumentit erdhi nga brenda Gjermanisë: gjenerali i pensionuar Heinz Loquai argumentoi më 2000 se «plani» ishte ndërtuar mbi një analizë të përgjithshme të zbulimit bullgar, jo mbi një dokument ushtarak serb origjinal.
• Dallimi është thelbësor dhe ky ekspozé e mban: i kontestuar është PLANI me atë emër — jo dëbimi masiv i shqiptarëve, i cili qëndron i dokumentuar veçmas.

Si u bë publik plani

Ministri gjerman i Mbrojtjes, Rudolf Scharping, mbajti konferencën e tij kryesore për shtyp më 9 prill 1999, ku prezantoi harta me shigjetat e lëvizjes së njësive ushtarake e policore jugosllave duke rrethuar Kosovën në formën e patkoasë. Ministri i Jashtëm Joschka Fischer kishte qenë pak më i hershëm: më 6 prill 1999, qeveria gjermane kishte deklaruar se dispononte informacione për një operacion të planifikuar para fillimit të fushatës ajrore. Zyrtarët gjermanë dhanë datime paksa të ndryshme për origjinën e planit — një mospërputhje që vëzhguesit e mëvonshëm do ta shënonin si rrethanë treguese.

Konteksti politik ishte i rëndësishëm: Gjermania po merrte pjesë në fushatën ajrore të NATO-s — angazhimin e parë luftarak të Bundeswehr-it që nga Lufta e Dytë Botërore — dhe qeveria Schröder kishte nevojë të justifikonte vendimin e saj para një opinioni publik historikisht të ndjeshëm ndaj çdo ndërhyrjeje ushtarake jashtë kufijve. «Plani Patkoi» i shërbeu drejtpërdrejt kësaj nevoje politike të brendshme.

Dyshimet për vërtetësinë e dokumentit

Kundërshtia kryesore ndaj vërtetësisë së dokumentit erdhi jo nga Beogradi, por nga brenda Gjermanisë. Gjenerali i pensionuar Heinz Loquai — ish-zyrtar i OSBE-së i njohur si kritik i brendshëm — publikoi në vitin 2000 librin Der Kosovo-Konflikt — Wege in einen vermeidbaren Krieg (Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden), ku argumentoi me hollësi se Ministria gjermane e Mbrojtjes kishte ndërtuar «planin» mbi bazën e një analize të përgjithshme të shërbimit të zbulimit bullgar — jo mbi bazën e ndonjë dokumenti ushtarak serb origjinal. Sipas Loquai-t, analiza bullgare përshkruante sjelljen e forcave serbe pa ia atribuar asaj një plan të shkruar e të emërtuar; emri dhe metafora e «patkoasë» ishin shtesa gjermane.

Loquai tregoi edhe një të metë gjuhësore me vlerë treguese: fjala e paraqitur si emri serb i planit ishte «Potkova» — por kjo është forma kroate dhe bullgare e fjalës, ndërsa në gjuhën serbe forma e saktë është «Potkovica». Nëse dokumenti do të kishte qenë vërtet produkt i shtabit ushtarak serb, thuajse me siguri do të kishte përdorur formën serbe. Kjo detajë gjuhësore nuk provon asgjë në mënyrë përfundimtare, por ngarkon hipotezën e origjinës serbe me barrë shtesë.

Në shkurt të vitit 2001, televizioni publik gjerman WDR transmetoi dokumentarin Es begann mit einer Lüge («Filloi me një gënjeshtër») — realizuar nga Jo Angerer dhe Mathias Werth — i cili mbante tezën se i gjithë narrativi i «Patkoasë» kishte qenë i trilluar dhe kishte shërbyer si justifikim propagandistik për operacionin ushtarak. Dokumentari pati ndikim të gjerë por u kundërshtua gjithashtu nga kritikë që e fajësonin për selektivitet në trajtimin e dëshmive.

E domosdoshme të thuhet qartë: asnjë nga dyshimtarët seriozë të «planit» — as Loquai, as autorët e dokumentarit WDR — nuk ka mohuar që dëbimi masiv i shqiptarëve të Kosovës ndodhi. Kontestimi mbetet i kufizuar te ekzistenca e një dokumenti ushtarak të shkruar me atë emër — jo te fakti i pastrimit etnik.

Ajo që nuk vihet në dyshim: dëbimi i dokumentuar

Ndërkohë që debati për dokumentin vazhdonte, fakte të tjera ishin regjistruar me saktësi metodologjike nga organizata ndërkombëtare që punonin në terren.

OSBE në raportin e saj të vitit 1999 Kosovo/Kosova: As Seen, As Told — një vëllim i hartuar nga vëzhguesit e misionit ndërkombëtar të pranishëm para dhe pas operacionit të NATO-s — dokumentoi me dëshmi të drejtpërdrejta modelin e dëbimit, vrasjeve dhe masakrave sistematike në fshatra e qytete të Kosovës gjatë pranverës së atij viti.

Human Rights Watch, në raportin e vitit 2001 Under Orders: War Crimes in Kosovo, dokumentoi jo vetëm vrasjet, dhunimet dhe dëbimet, por edhe një aspekt veçanërisht të llogaritur: shkatërrimin e dokumenteve civile dhe regjistrave të gjendjes civile. Forcat serbe dhe paramilitare dogjën ose zhdukën librat e gjendjes civile, dokumentet e identitetit dhe titujt e pronës — duke synuar të fshinin jo vetëm njerëzit nga toka, por edhe ekzistencën e tyre juridike si komunitet i regjistruar.

Sipas shifrave të UNHCR dhe OSBE, rreth 850 000 shqiptarë të Kosovës u shpërngulën me dhunë jashtë kufijve gjatë operacionit — kryesisht në Shqipëri dhe Maqedoni — ndërkohë që qindra mijëra të tjerë u zhvendosën brenda Kosovës. Ky është ndër dëbimet më të mëdha të popullsisë në Europë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore.

Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (GJPNJ) shqyrtoi ngjarjet e vitit 1999 në çështjen Prokurori kundër Milutinović et al., vendimi i të cilës u shpall më 26 shkurt 2009. Dhoma e Gjykimit konstatoi ekzistencën e një «ndërmarrje të përbashkët kriminale» midis liderëve serbë dhe jugosllavë, me qëllim shpërndarjen me dhunë të shqiptarëve të Kosovës dhe ndryshimin e balancës etnike të Kosovës për të siguruar kontrollin serb. U dënuan: Nikola Šainović, Nebojša Pavković dhe Sreten Lukić, secili me 22 vjet burgim; Vladimir Lazarević dhe Dragoljub Ojdanić, secili me 15 vjet. Milan Millutinoviçi, ish-president i Serbisë, u lirua. Sllobodan Millosheviçi vdiq në paraburgim në mars 2006, para se të shpallet vendimi ndaj tij. Vlastimir Đorđeviçi u gjykua veçmas dhe u dënua në vitin 2011.

Thelbi i gjykimit të GJPNJ-së meriton theksim të veçantë: dënimet penale nuk u bazuan te dokumenti i quajtur «Patkoi». Dhoma e Gjykimit mori vendim mbi bazën e modelit të dokumentuar të veprimeve të koordinuara — masakrat, dëbimet, shkatërrimi i fshatrave — jo mbi bazën e ndonjë prove dokumentare gjermane. Kjo do të thotë se kontestimi i dokumentit «Patkoi» nuk prek, dhe nuk mund të prek, vlefshmërinë juridike të gjetjeve të GJPNJ-së.

Kornizimi editorial: rrjeti i sulmuar

Vërejtje editoriale: paragrafi që vijon paraqet leximin interpretativ të Redaksisë ZHURMA, jo gjetje juridike ose akademike.

Ekspozeja e Muzeut Digjital Shqiptar kupton ngjarjet e pranverës 1999 nëpërmjet lentit të saj editoriale: historia shqiptare si histori e një rrjeti që u tentua të shkatërrohej me metodë. Rrjeti shqiptar në Kosovë — gjuha, familja, trashëgimia ligjore, e drejta e tokës, kontinuiteti brezor — u sulmua njëkohësisht nga disa drejtime. Dëbimi fizik i 850 000 njerëzve ishte kulmi i dukshëm; shkatërrimi i dokumenteve civile, i dokumentuar nga HRW, ishte shtresa e fshehur: pa certifikata lindjeje, pa libra të gjendjes civile, pa tituj pronësie, një komunitet i tërë rrezikonte të bëhej juridikisht joekzistent. Ky model — gjuhë, kujtesë, regjistrim civil si shënjestër — nuk ishte risi e vitit 1999. Ai ndërtohej mbi regjistrime e shpronësime të epokës osmane, mbi serbizimin demografik të Kongresit të Berlinit, mbi shtypjen e gjuhës dhe arsimit. Kosova e vitit 1999 ishte tentativa më e fundit — dhe të vetmen herë që u ndal nga ndërhyrja ndërkombëtare.