Vlastimir Đorđeviçi

Vlastimir Đorđeviçi nuk vrau me dorën e tij në Kosovë; ai komandoi makinerinë që vrau, dhe pastaj urdhëroi makinerinë që fshehu. Si shef i Sigurisë Publike (RJB) të policisë serbe dhe zëvendësministër i Brendshëm, ai ishte një nga njerëzit te të cilët takohej zinxhiri i komandës gjatë fushatës serbe të vitit 1999. Por emri i tij mbahet mend sot për diçka edhe më të ftohtë se vrasja: për operacionin e organizuar të transportit të trupave të civilëve shqiptarë nga Kosova qindra kilometra në thellësi të Serbisë — në Batajnicë, në Petrovo Sello, në liqenin e Peruçacit — që krimi të mos kishte as varr, as emër, as provë. Haga e dënoi pikërisht për këtë: jo vetëm për gjakun, por për përpjekjen për të fshirë kujtesën e tij.

Kush ishte

Vlastimir Đorđeviçi (lindur më 1948 në Serbinë jugore) ishte gjeneral i policisë serbe dhe një nga zyrtarët më të lartë të Ministrisë së Punëve të Brendshme (MUP) gjatë qeverisjes së Sllobodan Millosheviçit. Mbante dy poste vendimtare njëkohësisht: shef i Departamentit të Sigurisë Publike (Resor javne bezbednosti, RJB) — pjesa e MUP-it nën të cilën binin njësitë e zakonshme të policisë dhe njësitë speciale që vepruan në Kosovë — dhe zëvendësministër i Brendshëm. Në praktikë, ai ishte ndër njerëzit përmes të cilëve urdhrat e shtetit zbritnin te forcat në terren, dhe përmes të cilëve raportet ngjiteshin sërish lart.

Pikërisht ky pozicion — jo në llogore, por në qendër të zinxhirit — e bën figurën e tij të rëndësishme për të kuptuar se si u krye dhe si u mbulua spastrimi i vitit 1999. Krimet e Kosovës nuk ishin shpërthime kaotike; ato kishin strukturë, logjistikë dhe një tentativë të organizuar fshehjeje. Đorđeviçi qëndron te nyja ku të tria takohen.

Zinxhiri i komandës

Gjatë fushatës serbe në Kosovë (mars–qershor 1999), forcat e MUP-it dhe të ushtrisë jugosllave (VJ) kryen një spastrim sistematik që dëboi mbi 800 mijë shqiptarë dhe la pas dhjetëra masakra — Reçaku, Suhareka, Izbica, Meja, e shumë të tjera. Si shef i Sigurisë Publike, Đorđeviçi kishte autoritet mbi pjesë qendrore të aparatit policor që mori pjesë në këto operacione. Gjykata e Hagës do ta konsideronte më vonë anëtar të një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale (joint criminal enterprise) që synonte ndryshimin e përbërjes etnike të Kosovës përmes terrorit dhe dhunës.

Por kontributi i tij specifik, ai për të cilin gjykimi e veçon nga dhjetëra zyrtarë të tjerë, lidhet me atë që ndodhi pas vrasjeve.

Operacioni i fshehjes

Në prill 1999, një kamion frigorifer me targa policie u zhyt në Danub pranë Tekijës, në lindje të Serbisë; kur u nxor, brenda u gjetën dhjetëra trupa njerëzish. Skandali i mundshëm — provat e një krimi masiv që po dilnin në sipërfaqe brenda vetë Serbisë — shkaktoi një reagim në majën e shtetit. Sipas gjetjeve të Hagës, vendimi për të fshehur trupat e shqiptarëve të vrarë në Kosovë u mor në një takim të kryesuar nga Sllobodan Millosheviçi, ku ishin të pranishëm ministri i Brendshëm Vllajko Stojillkoviç, shefi i Sigurisë Shtetërore Rade Markoviç dhe Vlastimir Đorđeviçi.

Pas atij takimi, Đorđeviçi luajti rol kyç në operacionin e koordinuar të transferimit të trupave nga Kosova në disa lokalitete të Serbisë, me qëllimin e qartë: të hiqeshin gjurmët e krimeve. Trupat u nxorën nga varret e para në Kosovë, u ngarkuan në kamionë dhe u rivarrosën në thellësi të Serbisë, larg syve të çdo hetimi ndërkombëtar. Tri ishin pikat kryesore ku përfunduan:

• Batajnica, brenda kompleksit të Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) të policisë pranë Beogradit — ku në vitin 2001 u ekshumuan 744 trupa.
• Petrovo Sello, në lindje të Serbisë — 61 trupa.
• Liqeni i Peruçacit, në kufi me Bosnjën — eshtrat e 84 personave të vrarë në Kosovë.

Ky është thelbi i pozicionit të Đorđeviçit në kujtesën e luftës: ai nuk është vetëm bashkëpërgjegjës për vrasjet, por organizatori i dënuar i fshehjes së tyre. Krimi i dytë — zhdukja e trupit, e varrit, e emrit — ishte një tentativë për t'i mohuar viktimës edhe të drejtën e fundit: të dihej se kishte ekzistuar dhe se ishte vrarë.

Hagë: aktgjykimi

Đorđeviçi mbeti i arratisur për vite me radhë; u arrestua në Mal të Zi më 17 qershor 2007 dhe u dorëzua në Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) në Hagë, ku u gjykua veçmas (çështja IT-05-87/1) nga pesë bashkëpandehurit e tij të lartë.

Më 23 shkurt 2011, Dhoma Gjyqësore e shpalli fajtor për krime kundër njerëzimit (dëbim, zhvendosje me forcë, vrasje, persekutim) dhe për shkelje të ligjeve e zakoneve të luftës (vrasje), dhe e dënoi me 27 vjet burg. Më 27 janar 2014, Dhoma e Apelit ia konfirmoi përgjegjësinë për krimet e kryera gjatë fushatës serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës, por ia uli dënimin në 18 vjet. Roli i tij në transferimin e trupave për të fshehur provat mbeti një nga shtyllat e aktgjykimit.

Kujtesa që mundi fshehjen

Operacioni i Đorđeviçit u ndërtua mbi një supozim: se po të zhdukej trupi, do të zhdukej edhe krimi. Ai supozim doli i gabuar. Kamioni i Tekijës u zbulua; varrezat e Batajnicës u hapën; eshtrat u identifikuan një nga një dhe iu kthyen familjeve që për vite kishin pritur vetëm një emër në një listë. Forensika, dëshmitarët dhe kujtesa kolektive bënë pikërisht atë që operacioni i fshehjes kishte synuar të pamundësonte — vendosën sërish lidhjen midis viktimës dhe vendit ku ishte vrarë.

Në këtë kuptim, historia e Đorđeviçit nuk është vetëm dosje gjyqësore; është dëshmi se kujtesa është forma e fundit e rezistencës ndaj mohimit. Atë që pushteti u përpoq ta fshinte me kamionë e me liqene, e rikthyen eshtrat, ekshumimet dhe një gjykatë. Batajnica dhe emri i atij që e organizoi mbahen mend së bashku — jo si fitore e fshehësit, por si dështim i tij.