Heinz Loquai: gjenerali gjerman që kontestoi «planin Patkoi»

Heinz Rudolf Loquai nuk ishte as disident, as armik i Perëndimit. Ishte një oficer i Bundeswehr-it, karriera e të cilit kishte kaluar nëpër strukturat më të larta ushtarake gjermane. Por kur parashtroi gjetjet e tij para opinionit publik, bëri atë që rrallëherë bëjnë njerëzit e sistemit: ngriti dorën dhe tha se një dokument i promovuar nga qeveria e tij nuk qëndronte mbi prova të forta. Kjo dëshmi e rrallë e ndershmërisë institucionale e bën Loquain figurë të rëndësishme jo vetëm për historinë e luftës në Kosovë, por edhe për çdo diskutim serioz mbi mënyrën se si propaganda funksionon edhe brenda demokracive liberale.

Pse ka rëndësi

• Heinz Loquai (1938–2016) ishte brigadgjeneral i Bundeswehr-it dhe, nga viti 1995 deri në mars 1999, kreu i seksionit të Ministrisë Gjermane të Mbrojtjes pranë përfaqësisë gjermane në OSBE, në Vjenë.
• Më 8 prill 1999 ministri gjerman i mbrojtjes Rudolf Sharping deklaroi se Beogradi kishte hartuar një plan të paramenduar spastrimi etnik — «Operacioni Patkoi» (Hufeisenplan); dokumenti origjinal nuk u bë kurrë publik.
• Në maj 2000, në emisionin «Panorama» të ARD/NDR, Loquai i kontestoi publikisht ato pretendime — pa e mohuar kurrë dëbimin e rreth 850.000 shqiptarëve të Kosovës.

Njeriu në brendësi të OSBE-së

Heinz Rudolf Loquai lindi më 19 nëntor 1938 në Komotau — qyteti i njohur sot si Chomutov, në territorin që dikur ishte pjesë e Sudetenland-it, Çekosllovakia. Pas gjithë karrierës ushtarake gjermane, u ngjit në gradën brigadgjenerale të Luftwaffe-s, forcave ajrore të Bundeswehr-it, gradë e cila iu dha zyrtarisht më 6 maj 1992. Që nga viti 1995 e deri në mars 1999, Loquai mbajti një pozicion të veçantë: ishte kreu i seksionit të Ministrisë Gjermane të Mbrojtjes pranë Përfaqësisë së Përhershme Gjermane në OSBE, me seli në Vjenë.

Kjo pozitë i jepte akses të privilegjuar te raportet e inteligjencës, te vlerësimet diplomatike dhe te informacionet e klasifikuara rreth zhvillimeve në Ballkan. Ai ishte njeriu që shteti gjerman e kishte vendosur të ndiqte nga afër krizën kosovare nëpërmjet prizës shumëpalëshe të organizatës ndërkombëtare. U pensionua në mars 1999 — pikërisht kur lufta po fillonte. Vdiq më 21 shkurt 2016.

Plani që nuk u pa kurrë

Më 8 prill 1999, rreth dy javë pasi NATO kishte nisur bombardimet mbi Jugosllavi, Ministri Gjerman i Mbrojtjes Rudolf Sharping u paraqit para opinionit publik duke deklaruar se qeveria gjermane kishte në duar një plan operativ serb — i quajtur «Operacioni Patkoi» ose «Hufeisenplan» në gjermanisht. Më 19 prill, BBC raportoi pohimet e Sharpingut se Beogradi kishte hartuar nga fundi i vitit 1998 një plan të plotë për spastrimin etnik të Kosovës.

Plani, sipas Sharpingut, dëshmonte se dëbimi i shqiptarëve të Kosovës nuk ishte reagim ndaj bombardimeve, por kishte qenë i paramenduar dhe i organizuar sistemikisht nga Beogradi para fillimit të fushatës ajrore. Ai u bë argumenti kryesor për të justifikuar ndërhyrjen e NATO-s. Megjithatë, dokumenti origjinal nuk u bë kurrë publik.

Çfarë gjeti Loquai

Loquai, duke u mbështetur te aksesi i tij ndaj materialeve të inteligjencës, rishikoi pretendimet dhe gjeti kontradikta thelbësore. Në maj 2000, në emisionin «Panorama» të ARD/NDR — një nga programet më të vjetra të investigimit gazetaresk gjerman — Loquai deklaroi publikisht se Ministria e Mbrojtjes i kishte konfirmuar atij se nuk ekzistonte asnjë plan operativ i quajtur «Operacioni Patkoi»: kishte vetëm një përshkrim ngjarjesh, jo një dokument strategjik i strukturuar.

Gjurmët e origjinës së «planit» çuan drejt Bullgarisë. Në janar 2000, revista Der Spiegel raportoi se dokumenti kishte ardhur nëpërmjet Ministrisë së Jashtme Bullgare dhe shërbimeve të inteligjencës të saj — Bullgaria po kërkonte anëtarësimin në NATO dhe kishte interes të qartë strategjik të ofronte informacione të vlefshme për Perëndimin. Ministrja e Jashtme Bullgare Nadezhda Mihailova e mohoi këtë version në vitin 2000, por në vitin 2012 konfirmoi se kishte transmetuar informacione të tilla te Ministri Gjerman i Jashtëm Joschka Fischer.

Kishte edhe një tregues gjuhësor domethënës: emri kodik «Potkova» nuk ishte fjala e zakonshme serbe për «patkua» — serbishtja standardisht përdor «potkovica». «Potkova» është kroatisht. Kjo anomali linguistike sugjeronte se emërtimi nuk ishte autentik si kodon serb i hartuar nga Beogradi.

Materialet që Sharping i kishte dhënë Prokurores Kryesore të Gjykatës Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë, Louise Arbour, u vlerësuan nga GJPNJ si me «vlerë provuese të ulët». «Plani Patkoi» nuk u përfshi kurrë në aktakuzën ndaj Millosheviçit. Edhe Sharping vetë, në prill 2000, pranoi se «plani» ishte në fakt një kompilim vlerësimesh inteligjence nga burime të dorës së dytë dhe të tretë — jo një dokument origjinal serb.

Dokumentari i WDR-së «Es begann mit einer Lüge» («Filloi me një gënjeshtër», 2001), i regjisorëve Jo Angerer dhe Mathias Werth, shkoi edhe më tej duke argumentuar se plani ishte i fabrikuar për të justifikuar luftën. Ky film u prit me reagime të ndryshme dhe ngjalli debate të ashpra — nuk duhet paraqitur si fjalë e fundit, por si kontribut i rëndësishëm në debatin kritik.

Kufiri që Loquai nuk e kaloi

Ky paragraf është themelor dhe nuk duhet lexuar me nxitim: Loquai dhe autorët e dokumentarit WDR nuk mohuan kurrë se dëbimi masiv i shqiptarëve të Kosovës ndodhi. Mosmarrëveshja e tyre ishte tepër e ngushtë — nëse kishte ekzistuar një dokument-plan i parahartuar me atë formë e titull siç u prezantua. Jo nëse ndodhi spastrimi etnik.

Loquai gjeti se nuk kishte prova të deportimeve në shkallë të madhe para 24 marsit 1999 — datës kur filluan bombardimet e NATO-s. OSBE dokumentoi më pas dëbimet e koordinuara që pasuan fillimin e fushatës ajrore. Rreth 850.000 shqiptarë të Kosovës u dëbuan — shifër e konfirmuar nga OSBE, HRW dhe GJPNJ. Kjo është e padiskutueshme dhe nuk ka asnjë lidhje me pyetjen nëse një copë letre me titull «Potkova» ishte autentike.

Fakti dhe konstrukti

Ne bëjmë zhurmë edhe kur zhurma bie mbi aleatët tanë; skepticizmi ynë nuk njeh front të mbrojtur. Loquai na lejon të ushtrohemi në atë skepticizëm me saktësi kirurgjikale: të vëmë nën pyetje makinën propagandistike të Berlinit me të njëjtën rreptësi me të cilën hetojmë Beogradin — dhe njëkohësisht të qëndrojmë të palëkundur pranë fakteve të vuajtjes shqiptare.

E vërteta e rreth 850.000 shqiptarëve të dëbuar nga Kosova nuk kishte nevojë për asnjë dokument të fabrikuar nga Bullgaria. Qëndronte dhe qëndron vetë, mbi dëshminë e organizatave ndërkombëtare, mbi raportet e vëzhguesve, mbi trupin e mërguar nëpër Shqipëri dhe Maqedoni. Fabrikimi — nëse fabrikim ishte — bëri një disfavor kauzës së drejtë: i dha mohuesve të masakrave një armë, një pengesë procedurale me të cilën mund ta turbullonin ujin.

Loquai nderohet këtu jo si hero kundër NATO-s, por si zyrtar që bëri atë që bëjnë rrallë zyrtarët: ndau faktin nga konstrukti. Ai e dinte se cila ishte lufta e vërtetë — dhe dinte se ajo nuk kishte nevojë për dekorime. Të gjithë ata që sot e citojnë Loquain për të mohuar dëbimin e shqiptarëve e keqpërdorin dëshminë e tij. Ai vetë nuk e kaloi kurrë këtë kufi.