Aleksandër Rankoviçi: shefi i UDB-së dhe presioni jugosllav mbi Kosovën

Në historinë e Kosovës nën Jugosllavi ka një emër që përsëritet sa herë hapet dosja e dhunës shtetërore mbi shqiptarët: Aleksandër Rankoviçi. Ai nuk ishte njeri i Kosovës dhe as mik i saj — ishte serbi që, për gati dy dekada, mbajti në dorë aparatin e sigurimit të Jugosllavisë dhe e ktheu atë aparat kundër një populli që regjimi e trajtonte si element për t'u kontrolluar, çarmatosur e shpërngulur, jo për t'u qeverisur me dinjitet. Ekspozita e tij hyn në këtë muze jo si nderim, por si kujtesë: aparati që u përpoq të mos e linte të ngrihej rrjeti shqiptar i dijes e i vetëqeverisjes kishte një arkitekt me emër e mbiemër. Dhe rënia e tij, në verën e vitit 1966, u bë kthesa që i lejoi Kosovës të merrte, për herë të parë prej dekadash, frymë.

Njeriu i tretë i Jugosllavisë

Rankoviçi lindi më 28 nëntor 1909 në Draževac, afër Obrenovacit në Serbi. U ngjit përmes radhëve të Partisë Komuniste dhe të luftës partizane deri në majat e shtetit të ri jugosllav. Pas Luftës së Dytë Botërore ai organizoi e drejtoi shërbimin e sigurimit — fillimisht OZNA-n, pastaj UDB-në (Upravu državne bezbednosti), policinë sekrete të federatës. Njëkohësisht ishte sekretar organizativ i Partisë dhe, nga viti 1963, nënkryetar i Jugosllavisë. Vlerësohej gjerësisht si njeriu i tretë më i fuqishëm i vendit pas Josip Broz Titos dhe Edvard Kardelit — dhe, për shumëkënd në Beograd, si «kumi» i Titos, njeriu që dinte gjithçka sepse aparati i tij dëgjonte gjithçka.

Doktrina ndaj shqiptarëve

Nën Rankoviçin, politika e Beogradit ndaj shqiptarëve të Kosovës u ndërtua mbi një premisë: shqiptari ishte i dyshimtë deri sa të provonte të kundërtën. UDB-ja i mbante shqiptarët nën survejim sistematik, ndërsa vetë përbërja e aparatit të sigurimit në Kosovë e tregonte hapur raportin e pushtetit — sipas statistikave zyrtare të kohës, shqiptarët zinin vetëm rreth 13% të të punësuarve në Shërbimin e Sigurimit të Brendshëm të krahinës, ndërsa serbët mbi 58%. Kjo nuk ishte një administratë e ndarë me popullin që qeveriste; ishte një aparat i huaj mbi të. Në këtë klimë u mbyllën edhe institucionet e para të dijes shqiptare: Instituti Albanologjik i Prishtinës, i themeluar më 1953, u shkri më 25 dhjetor 1955 pikërisht sepse regjimi nuk pranonte që shqiptarët të studioheshin si komb i denjë për shkencë. Gjuhëtarë si Selman Riza njohën burgun në po këtë periudhë.

Aksioni i armëve dhe Procesi i Prizrenit

Momenti më i rëndë i kësaj epoke ishte i ashtuquajturi «aksion i mbledhjes së armëve» në dimrin 1955–56. I nisur, sipas raporteve të mëvonshme, me miratimin e Rankoviçit dhe të shefit të sigurimit serb Aleksandar Stefanoviçit, aksioni u paraqit si mbledhje e armëve të paligjshme, por në praktikë u shndërrua në një fushatë kontrolli e frike: bastisje shtëpi më shtëpi, keqtrajtime dhe një numër shqiptarësh të vrarë. Vlerësimet historike flasin për rreth 9.000 armë të konfiskuara në dimrin 1955–56; vetë Rankoviçi, në ditarët e tij të botuar pas vdekjes, shkroi për një shifër shumë më të lartë armësh të mbledhura gjatë gjithë fushatës. Qëllimi politik, sipas dokumentacionit të rishikuar më vonë, ishte t'i paraqiste shqiptarët si armiq të Jugosllavisë.

Në po atë vit, aparati ngriti Procesin e Prizrenit (1956) — një gjyq ndaj nëntë funksionarëve shqiptarë të Kosovës, të akuzuar për spiunazh në favor të Shqipërisë së Enver Hoxhës. Kur çështja u rishikua më shkurt 1968, pas largimit të Rankoviçit, të dënuarit u rehabilituan me arsyetimin se aparati i sigurimit kishte trilluar provat, kishte manipuluar procedurën dhe kishte blerë dëshmitarë. Procesi i Prizrenit mbeti simboli i një drejtësie të vënë në shërbim të survejimit.

Presioni për shpërngulje

Paralelisht me survejimin, epoka e Rankoviçit u shoqërua me presion të vazhdueshëm mbi shqiptarët për t'u shpërngulur në Turqi. Nën një marrëveshje të heshtur mes Beogradit dhe Ankarasë, mijëra familje shqiptare u nxitën — përmes trysnisë burokratike, frikës dhe deklarimit si «turq» — të linin trojet e tyre. Shifrat e sakta të kësaj eksodi mbeten të kontestuara mes historianëve dhe duhen lexuar me kujdes, por dëshmia se politika ekzistonte si e tillë është e qëndrueshme: qëllimi ishte hollimi i pranisë shqiptare, jo integrimi i saj.

Plenumi i Brioneve, korrik 1966

Fundi i Rankoviçit erdhi jo nga një kryengritje shqiptare, por nga brenda vetë aparatit. Në Plenumin e Brioneve më 1 korrik 1966, udhëheqja jugosllave e akuzoi për abuzim me shërbimin e sigurimit dhe për përgjime të paautorizuara — përfshirë, sipas akuzës, edhe përgjimin e rezidencave të vetë Titos. Ai u hoq nga të gjitha detyrat, dhe një plenum i mëvonshëm në shtator të atij viti e përjashtoi nga Komiteti Qendror dhe nga Partia. «Rankoviçizmi» u dënua zyrtarisht si devijim — një etiketë me të cilën Beogradi tashmë donte të shënjonte një epokë centralizmi e dhune policore.

Si mori frymë Kosova

Largimi i Rankoviçit hapi hapësirën që shqiptarët e Kosovës e kishin pritur me dekada. Brenda pak vitesh, rrjeti i dijes e i institucioneve që aparati i tij ishte përpjekur ta mbyste filloi të ngrihej: Instituti Albanologjik u rihap më 1967; demonstratat e vitit 1968 kërkuan hapur të drejta kombëtare; Universiteti i Prishtinës u themelua në 1969–70 si institucion shqipfolës; dhe procesi i çeli rrugën autonomisë së gjerë të sanksionuar me Kushtetutën e vitit 1974. Kjo është ana tjetër e ekspozitës: aparati u ndërtua për të penguar ngritjen e një kombi, por vetë rënia e tij dëshmoi se pengesa ishte e jashtme, jo mungesë e brendshme. Sapo dora u hoq, institucionet u ngritën.

Një kujtesë e ndarë

Rankoviçi vdiq më 19 gusht 1983 në Dubrovnik. Edhe pse regjimi ndaloi obituarët publikë dhe e mbajti varrimin nën kontroll, në Beograd u mblodh një turmë e madhe që e përcolli me thirrjet «Leka, Leka» — pseudonimi i tij i luftës. Ai funeral parashikoi diçka: rikthimin e tij, në kujtesën serbe nacionaliste, si figurë e forcës e e rendit. Ky është kontrasti që ekspozita e ruan me vetëdije — i njëjti njeri, dy kujtesa krejt të kundërta. Për një pjesë të opinionit serb, simbol; për shqiptarët e Kosovës, emri i një aparati që u përpoq t'i mbante nën survejim e frikë. Muzeu nuk e fsheh këtë kontrast; e vendos në qendër, sepse pikërisht aty qëndron mësimi.