Emin Riza: dosjet që e çuan banesën shqiptare në listën e UNESCO-s

Kur UNESCO e futi qendrën historike të Gjirokastrës në Listën e Trashëgimisë Botërore, dokumenti mbi të cilin u vendos nuk ishte një raport i huaj: ishte një dosje e shkruar në Tiranë nga një inxhinier ndërtimi nga Korça, që kishte kaluar tridhjetë vjet duke matur, vizatuar dhe restauruar shtëpi shqiptare. Emin Riza vdiq më 22 korrik 2026, tetëdhjetë e nëntë vjeç, pasi i kishte dhënë banesës popullore shqiptare atë që asaj i kishte munguar: një katalog, një tipologji dhe një emër të vetin.

Nga Korça te Instituti i Monumenteve

Riza lindi më 3 korrik 1937 në Korçë. U diplomua inxhinier ndërtimi në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit të Tiranës në vitin 1962 — jo arkitekt, jo historian arti, por inxhinier; dhe pikërisht kjo formim i dha punës së tij më vonë saktësinë e matjes në vend të përshtypjes.

Midis viteve 1962 dhe 1965 punoi në Grupin e Kulturës Materiale pranë Institutit të Historisë dhe të Gjuhësisë. Prej 1965-s kaloi në Institutin e Monumenteve të Kulturës, ku do të qëndronte — me një ndërprerje mes 1993-shit dhe 1997-s — për pjesën më të madhe të jetës profesionale: përgjegjës sektori, nëndrejtor në vitet 1985–1988, drejtor në vitet 1988–1993. Domethënë: e drejtoi institucionin qendror të mbrojtjes së monumenteve pikërisht në vitet kur shteti që e kishte krijuar atë institucion po shembej.

Në vitet 1993–1997 qe sekretar shkencor i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe kryeredaktor i revistës Studia Albanica. U zgjodh akademik i asociuar në 2008 dhe akademik në 2011; në vitet 2009–2012 drejtoi Seksionin e Shkencave Shoqërore dhe Albanologjike të Akademisë.

Banesa si dokument

Vepra e Rizës nis me Historia e arkitekturës shqiptare (1979) dhe me albumin Gjirokastra qytet-muze (1978), por libri që e përcaktoi qe Qyteti muze i Gjirokastrës (1980, botim i dytë 2004): një studim i plotë i fondit ndërtimor të qytetit, i tipeve karakteristike të banesës dhe i vlerave që e bënin atë një qytet-muze e jo thjesht një qytet të vjetër.

Pas tij erdhi një varg i pandërprerë: Restaurimi i banesave popullore (1981), Ndërtimet fshatare në Labëri (1984), Berati, historia dhe arkitektura (1988, bashkautor; botim i dytë 2011), Architecture traditionnelle des Balkans — Albanie (Athinë, 1990, bashkautor), Qyteti dhe banesa shqiptare e mesjetës së vonë (1991), Mbrojtja dhe restaurimi i monumenteve në Shqipëri (1997), Teoria dhe praktika e restaurimit të monumenteve të arkitekturës (2003) dhe Banesa popullore shqiptare (2010). Sipas kurrikulës zyrtare të Akademisë, Riza botoi 16 monografi — katër prej tyre si bashkautor — një album, dy tekste universitare dhe rreth 90 artikuj shkencorë; nekrologjitë e korrikut 2026 flasin për 134 artikuj në revista si Studia Albanica, Monumentet dhe Arkitektura popullore shqiptare.

Dallimi që bëri kjo punë është terminologjik para se të jetë estetik. Në literaturën ndërkombëtare shtëpitë e forta të Gjirokastrës dhe të Beratit renditen ende si kule — «shtëpi-kulla në stilin ballkanik-osman», siç i quan edhe përshkrimi zyrtar i UNESCO-s. Korpusi i Rizës argumenton diçka tjetër: se këto ndërtime formojnë një gjini më vete, me tipologjinë, qoshkun, kamaret dhe logjikën e vet mbrojtëse — një banesë popullore shqiptare, jo një variant provincial i një stili që i përket dikujt tjetër. Monografia e tij e fundit, Banesa shqiptare me qoshk (2018), e mbylli argumentin aty ku e kishte nisur: te forma.

Dosjet: 1990, 2002, 2005

Në një ndërhyrje publike ku korrigjonte një kronologji të gabuar, Riza e ka rrëfyer vetë historinë e kandidimit. Puna për Gjirokastrën nuk nisi në vitin 2004, thotë ai, por në vitin 1990, kur u përgatitën pesë kërkesa për UNESCO-n, ndër to edhe ajo për qendrën historike të Gjirokastrës; atij iu ngarkua hartimi i dosjeve për Gjirokastrën dhe Beratin.

Dosja u ripunua në vitin 2002, pas udhëzimeve të drejtorit të Qendrës së Trashëgimisë Botërore, Francesco Bandarin, dhënë më 3 qershor 2001; dorëzimi i rishikuar u nis më 21 maj 2002. Pasuan kërkesa për informacion plotësues, takime në Paris dhe, në maj 2004, misioni i ekspertëve të UNESCO-s në Gjirokastër. Në vitin 2005 qendra historike e Gjirokastrës u shpall Pasuri e Trashëgimisë Botërore; në vitin 2008 lista u zgjerua për të përfshirë Beratin, dhe sot pasuria mban emrin «Qendrat historike të Beratit dhe Gjirokastrës», e regjistruar sipas kritereve (iii) dhe (iv).

Të dy qytetet e shpallën Qytetar Nderi. Kjo është, në thelb, e gjithë biografia: dy qytete shqiptare janë sot në hartën botërore të trashëgimisë sepse dikush e kishte matur dhe shkruar fondin e tyre ndërtimor dekada para se dikush tjetër ta kërkonte atë dokument.

Një hartë e vetme: Gjirokastra, Prizreni, Gjakova

Pjesa më pak e përmendur e veprës së Rizës është edhe pjesa më e rëndësishme për mënyrën se si e shohim veten. Pasi kufijtë u hapën, ai e çoi të njëjtën metodë — matje, tipologji, katalog — matanë kufirit shtetëror: Banesa qytetare kosovare e shek. XVIII–XIX (bashkautor, Prishtinë, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2006), Banesa popullore e Prizrenit (2013) dhe Arkitektura popullore e Gjakovës (2015).

Kuptimi i këtij vargu librash është i qartë: banesa e Gjirokastrës dhe banesa e Prizrenit nuk janë dy tema të huaja për njëra-tjetrën, por dy kapituj të një kulture të vetme ndërtimore, të ndarë nga një vijë politike e vitit 1913 e jo nga ndonjë ndryshim në mënyrën se si njerëzit ndërtonin shtëpi. Riza e trajtoi hapësirën shqiptare si një njësi dokumentuese — ashtu si Eqrem Çabej e trajtoi gjuhën dhe Selman Riza gramatikën — dhe e botoi punën në të dyja akademitë, në Tiranë dhe në Prishtinë. Kur institucionet e një populli janë të ndara nga kufij, dokumentimi bëhet vetë një formë e vazhdimësisë.

Çfarë mbetet

Riza i përkiste asaj brezi studiuesish shqiptarë — bashkëkohës i Aleks Budës në Akademi — që punuan brenda kufizimeve të një regjimi dhe lanë pas material që e mbijetoi atë regjim. Vizatimet e tij të Gjirokastrës dhe të Beratit janë sot baza teknike e çdo restaurimi serioz në të dy qytetet; dosjet e tij janë instrumenti juridik që i mbron ato ndërtime nga prishja.

Kur vdiq, Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Komisioni i Përhershëm i Trashëgimisë Kulturore e cilësuan humbjen si të rëndë për komunitetin akademik. Ndërkaq, sfida që ai la pas mbetet e hapur: një shtëpi e regjistruar në UNESCO nuk mbrohet nga lista, por nga zbatimi i saj — dhe zbatimi kërkon pikërisht atë që Riza bëri gjithë jetën, matjen e durueshme të asaj që kemi para se ta humbim.