Musine Kokalari: shkrimtarja dhe disidentja e parë

Ka njerëz që historia i mban të gjallë jo për veprën që lanë, por për qëndresën që treguan kur gjithçka rreth tyre po shembej. Musine Kokalari i bashkon të dyja: ajo është shkrimtarja e parë e Shqipërisë dhe, njëkohësisht, zëri i parë femëror që guxoi t'i thotë "jo" diktaturës që po lindte. Në një vend ku gruaja sapo kishte filluar të dilte nga heshtja, ajo zgjodhi të mos heshtte fare — as para censurës, as para gjykatës, as para vdekjes.

Nga Adana në Gjirokastër

Lindi më 10 shkurt 1917 në Adana të Anadollit, ku familja e saj — gjirokastrite e arsimuar dhe atdhetare — gjendej përkohësisht. Më 1920 Kokalarët u kthyen në Gjirokastër, qytetin e gurtë që do t'i jepte Musinesë gjuhën, përrallat dhe ritmin e të folurit popullor që më vonë do t'i kthente në letërsi. Mbaroi gjimnazin "Nëna Mbretëreshë" më 1937 dhe, e pangopur për dije, u nis për në Romë, ku studioi letërsi në universitet. Më 1941 u diplomua me notën më të lartë, me një tezë mbi letërsinë e Rilindjes dhe Naim Frashërin — duke u bërë ndër gratë e para shqiptare me një titull të tillë. I ofruan të mbetej pedagoge në Romë; ajo zgjodhi atdheun.

Pena që dëgjoi nënën plakë

Ende studente, më 1939 botoi librin e parë, Siç më thotë nënua plakë — një përmbledhje tregimesh dhe folklori të Jugut, shkruar në dialektin e gjallë gjirokastrit. Ishte një akt i dyfishtë guximi: të shkruaje letërsi si grua, dhe ta shkruaje në gjuhën e popullit, jo në atë të salloneve. Më 1944 erdhi Rreth vatrës. Kokalari ishte shkrimtarja e parë e mirëfilltë e Shqipërisë dhe mbeti e vetmja deri në vitet '60. Vepra e saj u rrënjos te bota e grave shqiptare — nënat, motrat, plakat e vatrës — duke u dhënë zë atyre që tradita i kishte mbajtur në hije.

Partia dhe gazeta e lirisë

Por Musine nuk ishte vetëm letrare. Më 1943, mes intelektualësh, bashkëthemeloi Partinë Social-Demokrate, dhe një vit më vonë nxori numrin e parë të gazetës Zëri i Lirisë. Ndërsa lufta po mbaronte dhe komunistët po merrnin pushtetin, ajo besoi në një Shqipëri shumëpartiake, me zgjedhje të lira dhe vëzhgues ndërkombëtarë. Në nëntor 1945, kundërshtia e paarmatosur kërkoi shtyrjen e zgjedhjeve dhe garanci për fushatën e lirë. Ishte një kërkesë e arsyeshme në çdo demokraci — dhe vdekjeprurëse në një diktaturë në lindje.

Gjyqi: "S'kam nevojë të jem komuniste që ta dua atdheun"

Tragjedia e familjes erdhi e para. Më 12 nëntor 1944, dy vëllezërit e saj, Muntazi dhe Vesimi, u ekzekutuan; katër ditë më pas, Musine u arrestua. Në janar 1946, sigurimi i shtetit kapi dhjetëra veprimtarë të opozitës ligjore — mes tyre edhe atë. E akuzuan për krijim të një "grupi anti-shtetëror social-demokrat". Në një nga gjyqet më të famshme të epokës, Kokalari nuk u përkul. Para gjykatësve deklaroi: "S'kam nevojë të jem komuniste që ta dua atdheun. Edhe pse e fituat luftën, edhe pse i fituat zgjedhjet, ju nuk mund t'i persekutoni ata që mendojnë ndryshe nga ju." Ato fjalë, të thëna nga një grua e vetme përballë një regjimi të armatosur, mbeten ndër faqet më të ndritura të galerisë së figurave të kombit. E dënuan fillimisht me tridhjetë vjet, të zbritura më pas në njëzet.

Burreli dhe rrugët e Rrëshenit

Ç'pasoi ishte një agoni e ngadaltë e projektuar për ta zhdukur jo trupin, por emrin. Pjesën e parë të dënimit e kaloi në kushte burgu, e izoluar dhe nën vëzhgim të vazhdueshëm. Më 1961 e nxorën nga qelia vetëm për ta internuar në Rrëshen, një qytezë e veriut, ku shkrimtarja e parë e Shqipërisë u detyrua të fshinte rrugët dhe të bënte punë krahu. Kjo ishte forma më e hidhur e terrorit komunist: jo gjithmonë plumbi, por poshtërimi i ngadaltë, harresa e organizuar, vdekja sociale e njeriut ende të gjallë. Musine vazhdoi të shkruante fshehurazi — kujtime, mendime, faqe që i ruante si thesar.

Më 1981 u sëmur me kancer. Për dy vjet, lutjet e saj drejtuar klinikës onkologjike në Tiranë mbetën pa përgjigje; regjimi i mohoi mjekimin deri në fund. Vdiq në apartamentin e saj të varfër në Rrëshen më 13 gusht 1983. Fqinji që e gjeti tregon se në dorë mbante ende fletë të shkruara. E varrosën pa nderime, si një "armike të popullit".

Kthimi i një emri

Diktatura besoi se mund ta fshinte. Gaboi. Pas rënies së komunizmit, Musine Kokalari u rehabilitua dhe u nderua si dëshmore e demokracisë; eshtrat iu rivarrosën me dinjitet, dhe sot mban emrin e saj çmime, institute e rrugë. Historia e saj bashkon dy fije që rrallë ndeshen te i njëjti njeri: erudicionin e intelektualit dhe trimërinë e luftëtarit. Në traditën që ka nderuar gratë luftëtare me pushkë në dorë, Kokalari shtoi një figurë të re — gruan që luftoi me fjalën dhe me ndërgjegjen, dhe që, e vetme përballë një shteti të tërë, nuk u dorëzua kurrë. Konica do të thoshte se një komb njihet nga ata që guxojnë të mendojnë ndryshe. Sipas asaj mate, Shqipëria pati në Musine Kokalarin një nga shpirtrat e saj më të lirë.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (zëri "Musine Kokalari").
• Wikipedia, "Musine Kokalari" (biografi e referencuar, datat e lindjes/vdekjes, gjyqi 1946).
• RTSH English, "Musine Kokalari: Albania's First Female Writer and Dissident".
• The Conversation, "Musine Kokalari: a lost story of defiance in the face of political oppression".
• Balkan Insight, "Museum Honours Woman Who Challenged Albania's Brutal Communist Takeover" (2024).
• Friedrich-Ebert-Stiftung, Musine Kokalari and Social Democracy in Albania (library.fes.de).

— Redaksia ZHURMA