Mit'hat Araniti: bashkëthemeluesi i socialdemokracisë që përktheu nga internimi

Kur historia e Partisë Socialdemokrate të vitit 1943 përmendet sot, radhiten katër-pesë emra: Musine Kokalari, Skënder Muço, Isuf Luzaj, Selman Riza. Emri i pestë — Mit'hat Araniti, juristi, dramaturgu dhe publicisti që qëndroi pranë Kokalarit që në ditën e parë — mbeti gjatë në hije. Poliglot i shkolluar në tre vende të Europës, satirist me pseudonimin Rrém Vogli dhe përkthyes i mbi dyqind e pesëdhjetë veprave shkencore, Araniti e kaloi gjysmën e dytë të jetës në burg, në internim e në dëbim. Vepra e tij më e madhe — përkthimi i fjalorit etimologjik të gjuhëve indoevropiane — u krye jo në një katedër universitare, por brenda heshtjes së internimit.

Nga «Illyria» te satira: Rrém Vogli

Araniti u lind më 1912 dhe u arsimua në Austri, Itali e Kroaci, ku studioi drejtësi dhe gjuhësi. Bashkëkohësit i njihnin zotërimin e tetë gjuhëve të huaja — një përgatitje e rrallë për një intelektual shqiptar të brezit të tij. Në letërsi hyri i ri: skica e tij e parë, «M'bôjat m'Nurrës», u botua në revistën Illyria, numri 22, në shtator 1935. Vazhdoi të shkruante në Illyria dhe më vonë në revistën korçare «Bota e Re», shpesh nën pseudonimin Rrém Vogli — një zë satirik që godiste hipokrizinë e kohës. Poeti dhe përkthyesi Vedat Kokona, që e njohu në mesin e viteve '30, e kujtonte si "një djalë të varfër, me borsalinë, me syze, buzagaz". Copëza e tij satirike «Pa nrefim parti», botuar në një revistë letrare më 1944, u cilësua nga bashkëkohësit si "një kryevepër e vogël në llojin e vet".

Nëntor 1943: rrjeti i «rrugës së tretë»

Në nëntor 1943, kur Shqipëria ndodhej mes pushtimit dhe luftës civile në rritje, Musine Kokalari mori nismën për të themeluar Partinë Socialdemokrate të Shqipërisë — përpjekjen e parë për një alternativë demokratike, jokomuniste dhe joballiste. Sipas historiografisë së partisë, Kokalarin e mbështetën juristi, dramaturgu dhe publicisti Mit'hat Araniti, avokati Skënder Muço, kritiku letrar Isuf Luzaj dhe gjuhëtari Selman Riza. Programi i partisë u botua në shkurt 1944; organi i saj, gazeta «Zëri i Lirisë», nxori gjashtë numra gjatë jetës së shkurtër të lëvizjes. Ishte një rrjet i vogël intelektualësh të shkolluar në Perëndim që kërkonin një Shqipëri të lirë pa diktaturë — pikërisht ai brez që regjimi që erdhi do ta zhbënte i pari.

1944: burgu, internimi, heshtja

Fati i "rrugës së tretë" qe tragjik. Skënder Muço u pushkatua në gusht 1944. Mit'hat Araniti u arrestua po atë vit — bashkë me të atin dhe të vëllanë — dhe u dënua nga pushteti i ri komunist. Kaloi rreth dhjetë vjet burg (1944–1954) dhe më pas u internua me familjen për vite të tëra, i dëbuar nga një vendbanim në tjetrin deri në fund të jetës. Ishte fati i një klase të tërë: intelektualët e vërtetë, të shkolluar në shkollat perëndimore, u burgosën ose u internuan, ndërsa institutet kërkimore u mbushën me pseudodijetarë. Araniti vuajti krah për krah me emra si Lazër Radi, Mirash Ivanaj, Mihal Sherko dhe Guljelm Deda — një brez i tërë dijeje i mbyllur pas hekurave.

Fjalori i Walde-Pokornyt: dijetaria brenda internimit

Ajo që e bën rastin e Aranitit të veçantë nuk është vetëm vuajtja, por vepra që lindi prej saj. Nga internimi e heshtja, ai përktheu mbi 250 tituj në fushat e ilirologjisë, arkeologjisë, etnografisë dhe gjuhësisë — shpesh si përkthyes anonim, në kushte jashtëzakonisht të vështira. Kryevepra e tij përkthimore mbetet fjalori i madh etimologjik i gjuhëve indoevropiane i Alois Walde-s dhe Julius Pokorny-t, të cilin e solli në shqip nga gjermanishtja në tre vëllime. Ishte një akt dijeje me peshë kombëtare: një vepër që e vendos shqipen brenda familjes së thellë indoevropiane, e përkthyer nga një burrë të cilit shteti ia kishte mohuar çdo katedër. Rrjeti nuk u la kurrë të ngrihej — por mendja punoi edhe në robëri.

Trashëgimia

Mit'hat Araniti vdiq më 1992, pak pas rënies së regjimit që e kishte burgosur. Emri i tij po kthehet ngadalë aty ku e ka vendin — mes themeluesve të socialdemokracisë shqiptare dhe mes përkthyesve e dijetarëve që ruajtën dijen kur ajo ndalohej. Është nderuar nga Mallakastra dhe dekoruar pas vdekjes nga Presidenti i Republikës. Historia e tij është kujtesa e një Shqipërie tjetër të mundshme — asaj që rrjeti i «rrugës së tretë» ëndërroi më 1943 dhe që u shtyp para se të merrte frymë.