Dukagjinët dhe Kanuni i maleve

Ka dera fisnike që maten me tokat që sunduan, dhe ka të tjera që maten me ligjin që lanë pas. Dukagjinët bëjnë pjesë në të dytat. Toka e tyre — një bri malesh midis Drinit dhe maleve të Veriut, që shtrihej nga Lezha drejt brendisë së sotme të Kosovës perëndimore — u tret nën rrotat e perandorisë osmane si shumë principata të tjera. Por emri i tyre nuk u tret. Ai mbeti i gdhendur në vetëdijen e një populli të tërë nën një titull të vetëm: Kanuni i Lekë Dukagjinit. Pak dera në Evropë mund të thonë se i mbijetuan vetes nëpërmjet një kodi ligjor të bartur gojë më gojë për pesë shekuj.

Një derë nga shkëmbi i principatave

Dukagjinët dalin në dritën e dokumenteve në shekullin XIV, brenda asaj Arbërie mesjetare të copëtuar në principata që zëvendësoi sundimin bizantin. Themelues i derës konsiderohet Gjin Tanushi — i shënuar në burimet latine si duca Ginium Tanuschium Albanensem, "duka Gjin Tanushi, arbëri". Vetë mbiemri Dukagjin rrjedh, sipas leximit më të pranuar, nga titulli duka i bashkuar me emrin Gjin: dera e dukës Gjin.

Historianët kanë parashtruar — me kujdesin që meriton një hipotezë e pavërtetuar plotësisht — se Dukagjinët mund të kenë qenë degë e Progonëve, derës që ngriti Principatën e Arbërit, shtetin e parë arbëror të njohur në histori. Lidhja nuk është provuar me dokument; por edhe vetëm si traditë, ajo tregon se sa thellë i zinin rrënjët këto dera njëra te tjetra, brez pas brezi, në të njëjtën dhé. Pranë tyre sundonin Topiajt në Arbërinë qendrore, Balshajt në Zetë dhe Kastriotët që do të nxirrnin Skënderbeun — një rrjet derash arbërore që herë liheshin, herë grindeshin, por që mbanin gjallë vazhdimësinë e një sundimi vendës.

Lekë Dukagjini, njeriu dhe miti

Anëtari më i njohur i derës është Lekë Dukagjini, ose më saktë Lekë III Dukagjini (rreth 1410–1481), bashkëkohës i Skënderbeut. Si Pal Dukagjini ashtu edhe Lekë e Nikollë Dukagjini morën pjesë në Lidhjen e Lezhës, atë aleancë ushtarake e diplomatike të zotërinjve arbër të lidhur më 2 mars 1444 nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit. Pas vdekjes së Skënderbeut më 1468, qëndresa nuk u shua menjëherë: Lekë Dukagjini vijoi të mbante armët kundër osmanëve deri rreth vitit 1479, kur malet më në fund u dorëzuan përballë peshës së pamatë të Portës.

Marrëdhënia mes Lekës dhe Skënderbeut nuk qe gjithmonë e qetë — kronikat ruajnë kujtimin e mosmarrëveshjeve dhe gjakut mes derave fisnike, sepse besnikëria mesjetare arbërore qe një ind i thurur me fije nderi dhe hakmarrjeje njëkohësisht. Pikërisht këtu qëndron honestiteti që kërkon historia: bashkimi i Lezhës qe arritje e madhe, por jo një harmoni e përkryer. Dera e Dukagjinëve qe njëherazi shtyllë e qëndresës dhe rivale e ambicieve të saj.

Kanuni: ligji që la pas dera

Trashëgimia më e qëndrueshme e Lekës nuk qe një betejë e fituar, por një rend juridik. Tradita gojore ia atribuon kodifikimin e Kanunit të Lekë Dukagjinit — të quajtur edhe Kanuni i Maleve — pikërisht këtij princi. Këtu duhet të jemi të saktë, ashtu siç do të kërkonte Konica: Lekë Dukagjini nuk e shpiku Kanunin. E drejta zakonore e maleve qe shumë më e vjetër se ai, me rrënjë që zbresin në thellësi parahistorike. Lekës i njihet roli i kodifikuesit dhe sistemuesit — ai që i dha trajtë dhe autoritet një ligji që tashmë jetonte në gojën e pleqve.

Kanuni rregullonte çdo qelizë të jetës malësore: kishën, familjen, martesën, shtëpinë e pronën, punën e bagëtinë, fjalën e dhënë, nderin, dëmet e gjakun. Në qendër të tij rrinte besa — fjala e dhënë që vlen më shumë se jeta — dhe mikpritja e shenjtëruar, ku miku merrte pozitën e të paprekshmit. Po aty rrinte edhe ana e errët: gjakmarrja, ai mekanizëm i drejtësisë vetjake që, në mungesë të një shteti, bartte rendin por edhe mallkimin e tij.

Nga goja e pleqve te faqja e shtypur

Për pesë shekuj Kanuni jetoi pa shkronikë — i pashkruar, i bartur gojë më gojë, i ruajtur nga pleqtë e fiseve. Atë e nxori në dritën e shtypit një frat françeskan, Shtjefën Gjeçovi (1874–1929), që e kaloi jetën nëpër malet e Mirditës e të Veriut duke mbledhur, fshat më fshat, atë që plaku i dinte përmendsh. Pjesë të para u botuan në revistën Hylli i Dritës më 1913; vepra e plotë — 1262 nene, e ndarë në dymbëdhjetë libra — doli vetëm më 1933, katër vjet pas vdekjes së mbledhësit të saj.

Kështu dera e Dukagjinëve mbijetoi në një mënyrë që pak dera fisnike e arrijnë. Toka u humb te osmani; një degë gjeti strehë në Koper venecian, një tjetër u kthye në Islam dhe ngjiti shkallët e larta të administratës osmane. Por ligji mbeti — i lidhur përjetë me emrin Lekë Dukagjini, dëshmi se një popull mund ta ruajë rendin e vet edhe kur i merren shteti dhe sundimtarët. Maleve nuk u qe ndalur kurrë ligji; thjesht ai mbante emrin e derës që dikur i sundoi.

Burimet:

• "Dukagjini family", Encyclopedia / Wikipedia (përmbledhje e historiografisë mbi derën, themelimin nga Gjin Tanushi, hipotezën e prejardhjes nga Progonët dhe degët pas pushtimit osman).
• "Lekë Dukagjini (Lekë III Dukagjini, rreth 1410–1481)" dhe "League of Lezhë" — për pjesëmarrjen e derës në Lidhjen e Lezhës (1444) dhe qëndresën deri rreth 1479.
• "Code of Lekë Dukagjini / Kanun (Albania)" — për natyrën e Kanunit të Maleve, kodifikimin, dhe strukturën me 1262 nene.
• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, mbledhur dhe botuar pjesërisht në Hylli i Dritës (1913), botim i plotë 1933.

— Redaksia ZHURMA